Пошук
Гісторыя Царквы
19.08.2015
Хруцкія: уніяцкі сьвятарскі род полацкай япархіі
 
Вывучэньню ролі духавенства ў фармаваньні інтэлектуальнай эліты грамадзтва беларуска-літоўскіх земляў да сёньняшняга часу, на нашу думку, не надавалася належнай увагі. Між тым менавіта духавенства, перадусім уніяцкае, у першай чвэрці ХІХ ст. служыла своеасаблівым «пастаўшчыком» творчых асобаў, якія ўпершыню паспрабавалі сфармуляваць і акрэсьліць тое, што пазьней назавуць беларускай нацыянальнай ідэяй.
 
Сярод выхадцаў з сем’яў уніяцкіх сьвятароў ёсьць цэлы шэраг асобаў, без якіх немагчыма ўявіць культурнае жыцьцё беларуска-літоўскіх губерняў першай чвэрці (а, бадай, і першай паловы) ХІХ ст.: прафесары Віленскага ўніверсітэту Міхал Баброўскі, Ігнат Даніловіч, Ігнат Анацэвіч, пісьменьнік і выдавец Ян Баршчэўскі, паэт і публіцыст Францішак Савіч, выдавец і публіцыст Антон Марціноўскі, перакладчык і фалькларыст Ігнат Шыдлоўскі і многія іншыя. Аб жыцьці і дзейнасьці практычна ўсіх пералічаных асобаў за апошнія два дзесяцігоддзі напісана і сказана даволі шмат. Значна менш надавался ўвагі таму асяроддзю, якое сфармавала іх сьветапогляд і каштоўнасныя арыенціры — уніяцкаму духавенству беларуска-літоўскіх земляў.
 
Сядзіба Хруцкіх у Захарнічах пад Полацкам, збудаваная мастаком Янам Хруцкім. 1910 г.
У дадзеным артыкуле мы паспрабуем разгледзець асобныя моманты ў гісторыі аднаго з самых шматлікіх родаў духоўнага паходжаньня — Хруцкіх, а таксама спынімся на некаторых фактах біяграфіі найбольш вядомага яго прадстаўніка — мастака Івана Фаміча Хруцкага.
 
Апрацаваныя намі матэрыялы з фондаў дзяржаўных, рэлігійных і грамадзкіх установаў, якія ў цяперашні час захоўваюцца ў архівах Вільні, Любліна, Менску і Санкт-Пецярбурга, дазволілі сабраць цікавы біяграфічны матэрыял аб прадстаўніках роду Хруцкіх, што абралі для сябе сьвятарскую кар’еру.
 
Пры вывучэньні сьвятарскага роду Хруцкіх узьнікаюць цяжкасьці з крыніцазнаўчай базай. Жыцьцё і дзейнасьць практычна ўсіх прадстаўнікоў гэтага роду праходзілі на тэрыторыі Полацкай уніяцкай япархіі, да юрысдыкцыі якой у XVII-XVIII стст. адносіліся цэрквы Полацкага, Віцебскага і Мсьціслаўскага ваяводзтваў, Браслаўскага павету Віленскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага, а таксама нешматлікія ўніяцкія храмы ў Інфлянтах.
 
Багатыя архівы полацкіх архібіскупаў былі амаль цалкам зьнішчаныя ў часе шматлікіх войнаў XVII-XIX стст., апошнім разам у 1812 г. Дакументаў, якія б комплексна адлюстроўвалі колькасны і асабовы склад уніяцкага духавенства па гэтым рэгіёне за перыяд да 1812 г., практычна не захавался. У архівасховішчах Менску і Любліна цудам ацалела ўсяго некалькі справаў, якія тычацца тэрыторыі т.зв. «Польска-Полацкай» япархіі — часткі Полацкай япархіі, якая пасьля захопу Расейскай імперыяй усходнебеларускіх земляў у 1772-1793 гг. засталася на тэрыторыі Рэчы Паспалітай [1]. Ды і захаванасьць дакументаў перыяду пасьля франка-расейскай вайны 1812 г. таксама пакідае жадаць лепшага. Так, фонд 3245 «Беларуская (Полацкая) грэка-ўніяцкая духоўная кансісторыя», які зьберагаецца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі і які мусіў бы ўтрымліваць дакументы па ўсёй Полацкай япархіі, насамрэч зьмяшчае амаль выключна дакументы, што тычацца часткі япархіі, якая адносілася да Менскай губерні (Бабруйскі, Барысаўскі, Ігуменскі, Дзісенскі, Мазырскі і Рэчыцкі паветы). Зьвестак аб асабовым складзе духавенства Віцебскай і Магілёўскай губерняў у ім ня маецца.
 
Таму выключную каштоўнасьць для нас уяўляюць матэрыялы генеральнай візітацыі ўніяцкіх цэркваў Полацкай япархіі 1822 г., якія практычна цалкам захаваліся ў фондах 824 «Беларуская грэка-ўніяцкая духоўная калегія» Расейскага дзяржаўнага гістарычнага архіву і 1781 «Магілёўская рымска-каталіцкая духоўная кансісторыя» Нацыянальнага гістарычнага архіву Беларусі [2]. У комплексе з матэрыяламі рэвізскіх сказак духавенства Віцебскай і Менскай губерняў 1811, 1816 і 1834 гг. з архівасховішчаў Вільні і Менску [3], яны даюць даволі поўную карціну аб месцах працы і пражываньня прадстаўнікоў роду Хруцкіх, а таксама аб іх сваяцкіх сувязях і складзе іх сем’яў.
 
Даволі сьпецыфічнай крыніцай па генеалогіі роду Хруцкіх зьяўляюцца дакументы з фондаў саслоўных установаў, у першую чаргу Віцебскага губернскага дваранскага дэпутацкага сходу [4]. Пасьля далучэньня беларускіх земляў да Расейскай імперыі (1772-1795 гг.) кожны шляхецкі род мусіў пацьвердзіць свае радавітыя карані. Найбольшыя непаразуменьні ў т.зв. «заходніх губернях» ўзьнікалі якраз з родамі духоўнага паходжаньня. Справа ў тым, што ў Рэчы Паспалітай, у адрозьненьне ад Расейскай імперыі, не існавала асобнага духоўнага саслоўя. Аднак у XVIII ст. больш за 82 % уніяцкіх сьвятароў належалі да спадчынных сьвятарскіх родаў [5]. Менавіта таму большасьць з іх да сярэдзіны ХІХ ст. не атрымала зацьвярджэньня ў правах расейскага дваранства, а была пераведзеная ў духоўнае саслоўе. Выключэньне склалі тыя роды, сярод прадстаўнікоў якіх былі сьвецкія шляхцічы, што валодалі нерухомай маёмасьцю (род Хруцкіх адносіўся да гэтай катэгорыі).
 
Асаблівасьцю беларускіх земляў быў істотны працэнт шляхты сярод прадстаўнікоў уніяцкага кліру. Паводле нашых падлікаў, у XVIII — пачатку XIX стст. каля 16,5 % уніяцкіх сьвятароў беларуска-літоўскіх земляў мелі шляхецкае паходжаньне [6]. Гэта прыблізна ў тры разы больш, чым сярод уніяцкага сьвятарства на тэрыторыі Каралеўства Польскага (у тым ліку на ўкраінскіх землях).
 
Захаванасьць дакументаў фонду Віцебскага губернскага дваранскага дэпутацкага сходу пакідае жадаць лепшага. Справа аб дваранскім паходжаньні роду Хруцкіх не захавался, да нас дайшла толькі дваранская радаводная кніга Віцебскай губерні за 1838 г., у 6-ую частку [7] якой быў унесены род Хруцкіх [8]. У генеалагічнае дрэва ўпісаныя 130 прадстаўнікоў у 11 каленах. Паколькі зьвесткі з гэтага дакументу ў асноўным і выкарыстоўваюцца ўсімі дасьледчыкамі генеалогіі роду, разгледзім яго больш падрабязна.
 
З справы вынікае, што род Хруцкіх гербу «Ляліва», быў прызнаны ў правах расейскага дваранства пастановай Беларускага губернскага дваранскага дэпутацкага сходу 6 траўня 1801 г. [9] Як і належыць старажытнаму роду, Хруцкія выводзілі сваю генеалогію з далёкіх часоў — ажно з 1552 году! У кнізе прыводзяцца вытрымкі з дакументаў, якія закліканы засьведчыць той факт, што ў XVI-XVIII стст. Хруцкія валодалі шэрагам маёнткаў на тэрыторыі Полацкага і Віцебскага ваяв., а таксама Браслаўскага пав. Віленскага ваяв. Вялікага Княства Літоўскага. Згодна з дакументам іх першапачатковае «родавае гняздо» — мясьціны побач з м. Дрыса Полацкага ваяв. і м. Пагост Браслаўскага пав. [10] Раньнія зьвесткі вельмі скупыя, разьбежка ў гадах жыцьця розных пакаленьняў проста велізарная. Першы прадстаўнік роду Яўстах Хруцкі ўзгадваецца пад 1552 г., а яго ўнук Герасім — ужо пад 1637 і 1658 гг. Урэшце, у канцы XVII ст. Хруцкія набываюць маёнтак Лушчава ў Віцебскім ваяводзтве, які будзе фігураваць ва ўсіх пазьнейшых дакументах, як асноўнае спадчыннае родавае ўладаньне. Неабходна асобна адзначыць, што месцазнаходжаньне населенага пункту з такой назвай на тэрыторыі Віцебскага ваяводзтва (а г.зн. Віцебскага і Аршанскага паветаў) невядомае.
 
Пачынаючы аналіз зьвестак з названай радаводнай кнігі, нельга не працытаваць польскага дасьледчыка Ю. Шыманскага паводле разьдзела «Устанаўленьне генеалагічных фактаў» яго фундаментальнай працы «Дапаможныя гістарычныя навукі» [11]. Ю. Шыманскі піша: « Крыніцазнаўчы матэрыял генеалогіі ўтрымлівае сьпецыфічны від фальсіфікатаў. Гэта дакументы альбо справы, складзеныя з мэтай набыцьця розных выгодаў, звычайна юрыдычных, а ў выніку матэрыяльных, нярэдка і грамадзкіх. … Асабліва поўняцца генеалагічнымі фальшыўкамі дакументы, што паходзяць з розных герольдыяў» [12]. Праблему верыфікацыі генеалагічных фактаў Ю. Шыманскі слушна раіць вырашаць з дапамогай прыцягненьня іншых відаў крыніц: « Крыніцы, што не перасьледуюць генеалагічных мэтаў, маюць перавагу над крыніцамі, створанымі ў мэтах генеалагічных» [13].
 
Таму параўнаем зьвесткі аб родзе Хруцкіх, ўзятыя з радаводнай кнігі, са зьвесткамі, узятымі з іншых дакументаў. Так Бенядыкт Хруцкі, як нам дакладна вядома — сьвятар царквы ў в. Дварэц Полацкага ваяв. (1757 г.), у радаводную кнігу запісаны ў якасьці ўладальніка часткі спадчыннага маёнтка Лушчава «з сялянамі» [14]. Калі верыць кнізе, то 26 лютага 1746 г. ён прадаў частку свайго маёнтка роднаму дзядзьку Андрэю Ісакавічу [15]. Вынікае, што даволі заможны шляхціч прадаў свой маёнтак разам з прыгоннымі сялянамі і абраў для сябе кар’еру ўніяцкага, «мужычага» так бы мовіць, сьвятара. Далей — болей. Дзядуля нашага галоўнага героя Іван Ёсіфавіч Хруцкі (1740-1819) [16], у радаводнай кнізе фігуруе як спадчыньнік часткі таго ж маёнтка Лушчава [17]. Атрымліваецца, што і дзед мастака належаў да ліку шляхцічаў з уласнымі прыгоннымі і зямлёй.
 
Насамрэч, шляхам супастаўленьня рэвізскіх сказак уніяцкага сьвятарства Віцебскай губ. за 1811, 1816 і 1834 гг. нам удалося дакладна ўстанавіць, што Іван Ёсіфавіч Хруцкі ў 1811-1819 гг. зьяўляўся нават не сьвятаром, а ўсяго толькі дзячком (псаломшчыкам) царквы ў в. Прудзінкі Дрысенскага пав. [18] Такія рознагалосьсі мы сустракаем па многіх асобах, прадстаўленых у радаводнай кнізе.
 
З упэўненасьцю можна сьцьвярджаць, што зьвесткі аб родзе Хруцкіх за перыяд XVI-XVIII стст. з радаводнай кнігі ў абсалютнай большасьці зфальсіфікаваныя. А вось зьвесткі за ХІХ ст. практычна ўсе адпавядаюць сапраўднасьці. Сярод іх маюцца і даволі цікавыя. Так, Францішак сын Ёсіфа Хруцкі, штабс-капітан расейскай арміі, удзельнічаў у кампаніях супраць напалеонаўскіх войскаў, у прыватнасьці, у бітве пад г. Полацкам 18-20 кастрычніка 1812 г., а таксама ў Прускім паходзе ў студзені-красавіку 1813 г. [19] За сваю службу ён быў узнагароджаны ордэнам Сьв. Ганны 4-й ступені. Выпускнік Санкт-Пецярбургскай Медыка-хірургічнай акадэміі Антон сын Юстына Хруцкі ў 1838 г. працаваў выкладчыкам у гімназіі г. Вялікага Ноўгарада [20]. Сярод асобаў, што паводле стану на 1838 г. валодаюць нерухомай маёмасьцю і прыгоннымі сялянамі, названыя ўсяго двое: Фларыян сын Лявона Хруцкі, уладальнік маёнт. Гараны Полацкага пав. (38 прыгонных душ мужчынскага полу) і Ёсіф сын Яна Хруцкі, уладальнік маёнт. Баболіна Полацкага пав. (35 прыгонных душ мужчынскага полу) [21]. Яшчэ адзін, Пётра сын Яна Хруцкі, арандаваў у Пінскім пав. Менскай губ. маёнт. Мокрая Дуброва [22].
 
Бацька будучага мастака Фама Хруцкі разам са сваімі братамі Андрэем, Ёсіфам і Тэадорам у 1828 г. быў запісаны ў лік шляхты Полацкага пав. [23] Вядома, што ў гэты час Андрэй, Тэадор і сам Фама служылі і пастаянна пражывалі пры царкве ў в. Усая Лепельскага пав., але паколькі іх вышэйзгаданыя сьвецкія сваякі-землеўладальнікі пражывалі ў Полацкім пав., то да іх і прыпісваліся бяднейшыя суродзічы. Што цікава — у ХІХ ст. Хруцкія сьмела згадваюць, што сярод прадстаўнікоў роду ёсьць мноства ўніяцкіх сьвятароў. А вось аб тым, што і стагоддзем раней іх было не менш, Хруцкія сьціпла маўчаць.
 
У фондзе «Трэці Дэпартамент Сенату» Расейскага дзяржаўнага гістарычнага архіву захавалася некалькі справаў аб дваранскім паходжаньні роду Хруцкіх. Розныя галіны гэтага роду выводзіліся з розных губерняў: Віленскай, Віцебскай, Палтаўскай (апошнія атрымалі пацьвярджэньне ў правах расейскага дваранства за атрыманыя адным з прадстаўнікоў роду ордэны) [24]. У фондзе «Менскі губернскі дваранскі дэпутацкі сход» таксама захавалася справа аб дваранскім паходжаньні галіны рода, прадстаўнікі якой жылі на тэрыторыі Барысаўскага і Пінскага пав. Менскай губ. [25]
 
Шляхецкае паходжаньне, між іншым, паслужыла прычынай таго, што ў многіх працах Хруцкія называюцца польскім родам. Аднак гэта абсалютна безпадстаўнае сьцьвярджэньне. Справа ў тым, што Хруцкія зьяўляліся шляхецкім родам духоўнага паходжаньня і ўніяцкага веравызнаньня, а ўніяцтва на працягу ўсяго свайго існаваньня лічылася «рускім» [26] абрадам. Асноўным маркёрам т.зв. «польскасьці» і «рускасьці» з XVI і практычна да канца ХІХ стст. якраз і зьяўлялася канфесійная прыналежнасьць. Само азначэньне «ўніят» ў побытавых зносінах амаль заўсёды замянялася этнаканфесіёнімам «рускі».
 
Як відаць з сабраных і апрацаваных намі дакументаў з архівасховішчаў чатырох краін, Хруцкія — гэта ня проста дробны шляхецкі род, асобныя прадстаўнікі якога займалі сьвятарскія пасады. Гэта разгалінаваны «трансдэканацкі» клан уніяцкага сьвятарства, самы шматлікі з вядомых на прасторы ўсіх беларуска-літоўскіх земляў. У канцы XVIII ст. прадстаўнікі Хруцкіх колькасна дамінавалі над прадстаўнікамі іншых родаў на пасадах сьвятароў і царкоўных служак у Бабыніцкім, Барысаўскім, Лепельскім, Полацкім, Чарэйскім і Чашніцкім дэканатах Полацкай япархіі. У ходзе працы па зборы біяграфічных зьвестак аб уніяцкіх сьвятарах XVII-XIX стст. намі былі адшуканы 100 прадстаўнікоў роду Хруцкіх [27], якія належалі да духавенства.
 
Сярод шматлікіх прадстаўнікоў роду высокаадукаваных людзей было няшмат. Акрамя Івана Фаміча, які разам з братам вучыўся ў Санкт-Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў, можна назваць хіба толькі выпускнікоў Віленскай Галоўнай семінарыі Ануфрыя Хруцкага і Санкт-Пецярбургскай Медыка-хірургічнай акадэміі Антона Хруцкага. Астатнія калі і сканчалі нейкую навучальную ўстанову, то не вышэй за павятовае вучылішча альбо кляштарную школу (зрэдку духоўную семінарыю). Таму, як і павялося сярод разгалінаваных сьвятарскіх дынастыяў, Хруцкія для прасоўваньня на сьвятарскія пасады выкарыстоўвалі свае шматлікія сувязі. Часам гэта прыводзіла да канфліктаў з кіраўніцтвам.
 
Так, у 1776 г. рэскрыптам полацкага архібіскупа Ясона Смагаржэўскага царква і парафія ў м. Новы Лепель Полацкага ваяв. была пісьмова «зарэзерваваная і захаваная» толькі для найбольш адукаваных і заслужаных сьвятароў [28]. Нягледзячы на гэта, у 1783 г. сьвятарскаму сыну Яну Хруцкаму ўдалося дамагчыся атрыманьня рэкамендацыі на заняцьцё пасады сьвятара ад патронкі Новалепельскай парафіі — настаяцельніцы Віленскага кляштару бернардзінак Міхаліны Буяльскай [29]. Гэты факт глыбока абурыў епархіяльнае кіраўніцтва. Пісар Полацкай духоўнай кансісторыі, доктар тэалогіі Тамаш Радзевіч адазваўся на ўчынак Хруцкага поўным гневу лістом. Ён склаў сьпецыяльны маніфест супраць «сьвятароў, якія не зважаюць на нормы кананічнага права, ... а менавіта супраць сьвятара Яна Хруцкага» [30]. Высокаадукаваны Радзевіч, які скончыў Калегіум Прапаганды Веры ў г. Рыме, яскрава абмаляваў наступствы ўчынкаў увішных невукаў, якія, на яго думку, вялі да «разбэшчваньня кліру, пераварочваньня царкоўных парадкаў, марнаваньня царкоўных пасадаў…» [31].
 
Таму, нягледзячы на сваю шматлікасьць, прадстаўнікі роду рэдка дамагаліся значных вышыняў у царкоўнай ярархіі. Бадай самых высокіх прыступак удалося дасягнуць Апанасу і Ігнату Хруцкім, якія ў 1830-я гг. займалі пасады себежскага і обальскага дэканаў. Прычым апошні ў 1837 г. быў адхілены ад пасады з-за свайго нядбальства ў выкананьні абавязкаў [32]. Так ці іначай, паводле стану на 1839 г. сярод трыццаці трох дэканаў і віцэ-дэканаў Беларускай (Полацкай) япархіі не было ніводнага прадстаўніка роду [33]. Аб тым, што Хруцкія не адносіліся да эліты духавенства гаворыць і той факт, што значная частка прадстаўнікоў роду (39 са 100) займала ніжэйшыя царкоўныя пасады — дзячкоў (псаломшчыкаў), панамароў і царкоўных служак. Да таго ж 72 служылі пры сельскіх цэрквах, 27 — пры местачковых цэрквах, і толькі адзін пры царкве ў буйным горадзе — Віцебску.
 
Не зважаючы на сярэдні (калі не сказаць нізкі) статус сярод навакольнага духавенства, Хруцкія ў 1830-х гг. даволі актыўна ўключыліся ў барацьбу супраць захадаў біскупа Ёсіфа Сямашкі па далучэньні ўніяцкай Царквы да праваслаўнай.
Сярод 52 сьвятарскіх подпісаў пад адной з найбольш сьмелых адозваў у абарону уніі, «Исповеданием Веры Греко-униатской Церкви», якая датуецца 1838 г., мы сустракаем подпісы трох Хруцкіх, у тым ліку бацькі мастака — сьвятара царквы ў в. Усая Лепельскага пав. Фамы Іванавіча [34]. Нагадаем, што годам раней разгарэлася т.зв. «справа Фамы Хруцкага», якая знайшла падрабязнае апісаньне ў біёграфаў мастака [35]. Сутнасьць яе была ў тым, што дапаможны аршанскі біскуп Васіль Лужынскі ў ходзе агляду цэркваў Віцебскай губ. у 1837 г. пазвальняў ад займаемых пасад за кепскія паводзіны некалькі сьвятароў, у тым ліку і бацьку мастака [36]. Фама Хруцкі быў нават зьмешчаны на пакаяньне пад варту ў Махіроўскі базыльянскі кляштар. Афіцыйнае абвінавачваньне: «вместо служения обедни в день Воскресный занимался пиршеством с нетрезвым уже народом в корчме…» [37]. Прычыны адхіленьня ад пасады айца Фамы былі відавочна надуманымі. Іван Фаміч нават быў вымушаны пісаць ліст на імя мітрапаліта Язафата Булгака (які, як і мастак, жыў у г. Санкт-Пецярбургу) з хадайніцтвам за бацьку. Хоць справа і была вырашана станоўча, вышэйшае царкоўнае кіраўніцтва, перадусім Ё. Сямашка, як падаецца, назаўсёды захавала падазронасьць да сям’і Хруцкіх. Ды і сам Іван Фаміч быў вымушаны заўжды дэманстраваць Ёсіфу Сямашку, які год за годам рабіўся ўсё больш уплывовым, сваю лаяльнасьць. Гэта відавочна адбілася і на творчым лёсе мастака.
 
Мастак Ян Хруцкі. Аўтапартрэт, 1883.
Хацелася б спыніцца на некаторых цікавых фактах, што датычаць жыцьця і дзейнасьці гэтага самага вядомага прадстаўніка роду.
 
Як вядома Іван Фаміч Хруцкі нарадзіўся 8 лютага (27 студзеня паводле юльянскага календара) 1810 г. Месцам нараджэньня мастака практычна паўсюль пазначана мястэчка Вула Лепельскага павету [38]. Між тым бацька мастака Фама (Тамаш) Хруцкі ніколі ня быў сьвятаром альбо адміністратарам (часовым кіраўніком) царквы ў м. Вула. Да 1811 г. вульскім адміністратарам зьяўляўся Васіль Крупеня [39], у 1816-1834 гг. — Рыгор Эльяшэвіч [40]. Прадстаўнікі роду Хруцкіх не адзначаныя пры гэтай царкве таксама і ў больш раньні перыяд — др. пал. XVIII-пач. XIX стст. Пасады сьвятароў, псаломшчыкаў і панамароў у Вуле займалі прадстаўнікі іншых духоўных дынастыяў: Анашкевічы, Бядрыцкія, Максімовічы і Сыцянкі. Да таго ж дакладна вядома, што Фама Хруцкі разам з сваімі братамі Андрэем і Тэадорам адразу пасьля свайго высьвячэньня ў сан ў 1805 г. «асеў» пры царкве ў в. Усая. Справа ў тым, што ўсайская царква да пачатку XIX ст. лічылася «вотчынай» сьвятарскага роду Пчолкаў (Пшчолкаў). Апошнім усайскім Пчолкам зьяўляўся ніхто іншы, як дзядуля Фамы Хруцкага па лініі маці — Лявон Пчолка [41]. Айцец Лявон ня меў сыноў, якім змог бы перадаць сваю пасаду, ён рана зрабіўся ўдаўцом — у сярэдзіне 70-х гг. XVIII ст. загінула яго жонка Марыяна [42], прабабуля будучага мастака. Справа аб гібелі жанчыны была цьмянай — усё сьведчыла аб тым, што забіў яе… родны муж. Дзеля гэтага ва Ўсаю нават прыехала адмысловая камісія, прызначаная біскупам для разгляду акалічнасьцей сьмерці. Пытаньні, якія зацьвердзіў біскуп для правядзеньня сьледзтва, былі даволі красамоўнымі: ці біў айцец Лявон сваю жонку раней, ці мела яна да гэтага раны на галаве, ці не была яна п’янай і ці ня ўпала самастойна, ці ня быў п’яны сам айцец Лявон, ці чулася ў ноч гібелі Марыяны лаянка з хаты, дзе яна жыла і г.д. [43] Гэтая гучная справа і розгалас ад яе добра тлумачаць той факт, што Лявон Пчолка вымушаны быў аддаць сваю дачку Алену замуж не за сьвятарскага сына, а за дзячка Яна Хруцкага (дзядулю мастака). Айцец Лявон, якому, відавочна, усё ж удалося апраўдацца, наўрад ці пасьля такога скандалу мог знайсьці для дачкі персьпектыўнага жаніха. Менавіта таму сьвятарскае месца пры ўсайскай царкве і сышло ад Пчолак да беднай галіны Хруцкіх.
 
Паколькі арыгіналаў метрычных кніг Вульскай і Ўсайскай цэркваў за 1810 г. (як практычна і за ўсё ХІХ ст.) не захавался, мы ня можам з стопрацэнтнай дакладнасьцю сьцьвярджаць, што Іван Хруцкі нарадзіўся і ахрышчаны менавіта ва Ўсаі, але аб гэтым гавораць іншыя дакументы, што зьбергаліся да нашага часу.
 
Біёграфам мастака часам цяжка было разабрацца ў раньніх фактах з яго жыцьця, нават калі для іх былі даступныя тыя ці іншыя першакрыніцы. Аўтары-складальнікі альбома-каталога «Іван Хруцкі» [44] І.М. Паньшына і А.К. Рэсіна, якія ўпершыню паспрабавалі сістэматызаваць біяграфічныя зьвесткі аб Іване Хруцкім, дапусьцілі ў сваім тэксьце некалькі сур’ёзных памылак. Па-першае, у спасылках на архіўныя крыніцы пераблытаныя назвы двух архівасховішчаў былога Савецкага Саюза — Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіву ў г. Ленінградзе (сёньня — Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў у г. Санкт-Пецярбургу) і Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіву БССР у г. Менску (сёньня — Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі). Па-другое, цытуючы адзін з самых важных у біяграфіі Хруцкага дакументаў — копію метрычнага запісу аб яго хрышчэньні — складальнікі, няправільна расчытаўшы тэкст крыніцы, дапусьцілі дзьве памылкі. Бацька Івана Фама Хруцкі быў названы адміністратарам («местоблюстителем») «Грайской» царквы (у тэксьце «Ўсайской» ), маці мастака названа «Минодорой из фамилии которых» замест «Минодорой из фамилии Котырлов» [45]. Таксама з падачы складальнікаў у гісторыі беларускай уніяцкай Царквы «зьявіўся» новы біскуп Васіль Аршанскі. Тут маецца на ўвазе полацкі ўніяцкі (пасьля праваслаўны) біскуп Васіль Лужынскі, які ў 1834-1838 гг. займаў пасаду вікарнага (дапаможнага) аршанскага біскупа. Гэтая памылка перавандравала і ў найноўшыя публікацыі, прысьвечаныя творчасьці Івана Хруцкага, напрыклад, у 31-шы том шматтомнага выданьня «Великие художники» [46]. Цікава, што ў пераліку прац Івана Хруцкага складальнікі называюць партрэт Васіля Лужынскага [47] (а не Аршанскага), і нават падаюць дакладную дату яго сьмерці — 1879 г.
 
Тое, што мастак меў дачыненьне да духавенства, знайшло адлюстраваньне ў многіх яго творах. Іван Хруцкі больш вядомы шырокай грамадзкасьці як аўтар нацюрмортаў, якія зрабіліся класікай беларускага і еўрапейскага мастацтва. Між тым, пэндзлю Хруцкага належыць некалькі партрэтаў, без якіх цяжка ўявіць працы ХІХ ст. па гісторыі т.зв. «Северо-Западного края». У першую чаргу гэта партрэты ўніяцкага мітрапаліта Ігната-Язафата Булгака (1838 г.), уніяцкіх (а пасьля праваслаўных) біскупаў Васіля Лужынскага і Ёсіфа Сямашкі (1838, 1850, 1860-я гг.), якія нават былі выкарыстаныя ў адным з тамоў мемуараў апошняга [48]. Акрамя гэтага Хруцкі стварыў партрэты наступных дзеячоў уніяцкай (а пасьля праваслаўнай) Царквы: біскупаў Антона Зубко, Антона Тупальскага, Міхала Галубовіча, Ігната Жалязоўскага, былога рэктара Полацкай духоўнай семінарыі Міхала Шалепіна, рэктара Літоўскай духоўнай семінарыі Філарэта Малішэўскага, протаярэя Плакіда Янкоўскага, манаха Вінцэнта Лісоўскага.
 
Як слушна адзначыла ў сваёй працы Н. Усава — «сапраўдная слава мастака яшчэ наперадзе — калі будуць разгаданыя многія таемныя месцы яго біяграфіі, знойдзеныя і ідэнтыфікаваныя яго карціны, вядомыя пакуль што толькі па назвах, дасьледаваныя і атрыбутаваныя партрэты невядомых» [49]. Шляхам супастаўленьня архіўных крыніц і гістарычных прац, прысьвечаных гісторыі ўніяцкай Царквы, нам удалося знайсьці сьлед трох з карцін, «вядомых толькі па назвах». Гэта партрэты Васіля Лужынскага, Міхала Шалепіна і Філарэта Малішэўскага. Іх у якасьці ілюстрацый падае ў сваёй кнізе «Последнее возсоединение с православною церковию униатов Белорусской епархии (1833-1839 гг.)», выхад якой датуецца 1910 г., гісторык Царквы Георгій Шавельскі. У працы, на жаль, не адзначаны аўтар карцінаў. Шавельскі коратка адзначае пад кожным партрэтам: «З партрэту, што належыць Віцебскай духоўнай семінарыі» [50].
 
Могілкі ў Захарнічах, дзе пахаваны мастак Ян Хруцкі і іншыя прадстаўнікі роду. (Фота а. Аляксандра Шаўцова).
Магчыма, яны трапілі ў семінарыю пасьля сьмерці мітрапаліта Ё. Сямашкі ў 1868 г., а магчыма, што яны пісаліся Хруцкім на замову семінарскага кіраўніцтва.
 
У фондах Нацыянальнага гістарычнага архіву Беларусі, безумоўна, захоўваецца і шмат іншых цікавых зьвестак аб жыцьці і дзейнасьці Івана Фаміча Хруцкага ў «пасьляўніяцкі» перыяд, г.зн. пасьля 1839 г. Апошнім прыстанкам мастака стаў маёнтак Захарнічы на роднай Полаччыне, набыты ў 1844 г. Да самай сьмерці ў 1885 г. большую частку свайго часу (а з канца 1850-х гг. практычна ўвесь час) ён праводзіў менавіта тут. У фондах самых разнастайных дзяржаўных установаў павінны былі адкласьціся дакументы аб гэтым, магчыма захаваліся нават уласнаручныя заявы і прашэньні самога Івана Фаміча. Але, нажаль, гэты перыяд у жыцьці мастака выходзіць за храналагічныя межы нашага невялікага дасьледаваньня.
 
Сьвятарскі ж род Хруцкіх, цяпер ужо праваслаўны, працягваў быць адным з самых шматлікіх на Полаччыне і Віцебшчыне, пакуль у 1920-я гг. духоўныя дынастыі не абарвала савецкая ўлада.
 
Дзяніс ЛІСЕЙЧЫКАЎ
 
 
Дадатак
Сьпіс сьвятароў і царкоўнаслужыцеляў з роду Хруцкіх [51].
 
Умоўныя пазначэньні:
* — нарадзіўся,
† — памёр,
квадратныя дужкі [ альбо ] перад датай азначаюць, што чалавек займаў пасаду альбо пражываў у дадзенай мясцовасьці з (альбо да) гэтага моманту, адсутнасьць квадратных дужак азначае, што чалавек мог займаць гэтую пасаду да (альбо пасьля) адзначанай даты.
 
1. Хруцкі Адам, сьвятар царквы ў м. Красналукі Аршанскага пав. 13.01.1782 — 14.04.1782; дабраахвотна пакінуў пасаду да 17.12.1782.
 
2. Хруцкі Адам, сьвятар царквы ў м. Вольберавічы Ашмянскага (пасьля Барысаўскага) пав. 30.03.1790 — 05.05.1798.
 
3. Хруцкі Аляксандар сын Ігната ( 25 ), * 1756, † 1824. Дзячок царквы ў м. Халопенічы Барысаўскага пав. 1816 — 1824]. Жонка Агаф’я, * 1769; сыны: Ян, * 1811, † 1828, Канстанцін, * 1814; брат Ёсіф, * 1771.
 
4. Хруцкі Андрэй сын Гаўрылы ( 18 ), * 1800. Вікары царквы ў м. Побалава Бабруйскага пав. 20.04.1834. Жонка Ганна, * 1814.
 
5. Хруцкі Андрэй сын Стэфана, * 1792. З сям’і закрыстыяна касьцёлу ў м. Жлобін Рагачоўскага пав.; унук Мацея Хруцкага (46); дзячок царквы ў в. Навасёлкі Рагачоўскага пав. [1810 — 23.03.1822. Жонка Язафата Костка, * 1793; сын Ануфры, * 1822; сёстры: Анастасься, * 1802, Тэрэза, * 1804.
 
6. Хруцкі Андрэй сын Яна ( 87 ), * 11.10.1789. Дзячок царквы ў в. Усая Лепельскага пав. 1816 — 14.04.1834. Жонка Ганна, * 1794; сын Рыгор, * 1821; дачка Феадосія, * 1819.
 
7. Хруцкі Андрэй, сьвятар царквы ў в. Сосьніца Полацкага пав. 18.09.1782.
 
8. Хруцкі Ануфры, * 1799. Вучыўся ў Віленскай Галоўнай духоўнай семінарыі [13.09.1821 — 02.07.1825], былі заўвагі за паводзіны; кандыдат тэалогіі 1825; вікары царквы ў м. Даўгінава Вілейскага пав. 1827 — 30.05.1834. Жонка Ізабэла, * 1804; сын Альфонс, * 1833; пляменьнік Цэзары, * 1820; сваячка Анэля дачка Юрыя Хруцкага, * 1818.
 
9. Хруцкі Апанас сын Яна, * 1788. Адміністратар царквы ў в. Белае (сёньня в. Белае Сяльцо) Полацкага пав. 1816; адміністратар царквы ў в. Засіціна Себежскага пав. 30.04.1834; себежскі дэкан 30.04.1834. Жонка Марфа, * 1802; сыны: Ёсіф, * 1822, вучыцца ў Полацкай духоўнай семінарыі 30.04.1834, Антон, * 1829, Ян, * 1830; дачка Юльяна, * 1825; сьвятарская ўдава Францішка Яноўская, * 1808; яе дачка Марыя, * 1829.
 
10. Хруцкі Бенядыкт, † да 17.03.1822. Сьвятар царквы ў в. Хізаў Рагачоўскага пав. 17.03.1822 (нябожчык). Жонка Алена Тышкевіч, * 1747.
 
11. Хруцкі Бенядыкт, сьвятар царквы ў в. Дварэц Полацкага ваяв. 01.01.1757.
 
12. Хруцкі Бенядыкт, † да 20.03.1783. Сьвятар царквы ў в. Забор’е Аршанскага (пасьля Сеньненскага) пав. 20.03.1783 (нябожчык).
 
13. Хруцкі Васіль сын Яна, * 1774. Дзячок царквы ў в. Кішчына Слабада Барысаўскага пав. 1816 — 17.04.1834. Жонка Бенядыкта, * 1776; сыны: Стэфан, * 1800, Марцін, * 1810, Ян, * 1812, † 1831.
 
14. Хруцкі Васіль сын Яна, * 1798, † 1833. Закрыстыян царквы ў в. Багданава Барысаўскага пав. 1816 — 1833].
 
15. Хруцкі Васіль, * 1799. З сям’і сьвецкага шляхціца; высьвячаны ў сан дыякана полацкім архібіскупам Я.-Д. Красоўскім 14.09.1820; дыякан царквы Ўваскрасеньня Хрыстовага («на Заручаўі») у г. Віцебску Віцебскага пав. [14.09.1820 — 16.03.1822. Жонка Марцыяна, * 1805.
 
16. Хруцкі Васіль, * 1775, † 1831. Сьвятар царквы ў в. Сакалішча Полацкага пав. 03.11.1811 — 1831]. Пляменьнікі: Ян Цітовіч, * 1795, † 1832, Фларыян Цітовіч, * 1805, на цывільнай службе 30.04.1834.
 
17. Хруцкі Васіль, * 1795. Адміністратар царквы ў в. Утуга Себежскага пав. 30.04.1834. Жонка Альжбета, * 1806; сын Клеменс, * 1833; дочкі: Элеанора, * 1821, Юльяна, * 1825, Любоў, * 1829, Юзэфа, * 1830; удава Маланьня Шчасновіч, * 1784, яе сын Антон, * 1825, яе дачка Агаф’я, * 1819.
 
18. Хруцкі Гаўрыла сын Ільлі, * 1777, † 1825. Вучыўся ў Лаўрышаўскай духоўнай семінарыі; высьвячаны берасьцейскім біскупам І.-Я. Булгакам 1806; адміністратар царквы ў в. Бяльчо Бабруйскага пав. [1813 — 1825]; адміністратар царквы ў в. Плесавічы Рэчыцкага пав. 1818 — 1825]. Жонка Праксэда, * 1783; сыны: Андрэй, * 1800, Ян, * 1803, Аляксандар, * 1809; дочкі: Альжбета, * 1807, Марыяна, * 1810, Ганна, * 1797, яе муж Адрыян сын Андрэя Кіршэўскі, * 1793, на вайсковай службе 13.12.1819, † 1834; іх сыны: Ян, * 1815, Андрэй, * 1829; брат Тамаш Хруцкі, * 1781; яго жонка Натальля, * 1791; яго дочкі: Анастасься, * 1815, Праксэда, * 1819.
 
19. Хруцкі Дамінік (Дзяменці) сын Стэфана, * 1770. Вучыўся ў школе пры Беразьвецкім кляштары базыльянаў; высьвячаны 12.07.1809; адміністратар [1814 — 20.11.1819 і сьвятар 31.03.1834 — 1838 царквы ў в. Замошша Барысаўскага пав.; «валодае паводле эксдывізарскага рашэньня часткай маёнтка з 1-й мужчынскага і 1-й жаночага полу душамі сялян» 1838. Жонка Марцыяна Трыдэнская, * 1791; сястра жонкі Элеанора, * 1788; сыны: Баніфаці, * 1808, працуе ў Барысаўскім земскім судзе 1838, Іпаліт, * 1817, вучыцца ў сьвецкім вучылішчы 31.04.1834, Фаўстын, * 1822, вучыцца ў сьвецкім вучылішчы 31.03.1834, Альфонс, * 1826, Адольф, * 1830; дочкі: Фларыяна, * 1814, Касільда (Грасільда), * 1818, Леакадзія (Леаніла), * 1828.
 
20. Хруцкі Дамінік сын Ёсіфа ( 32), † 1818. Прэзентаваны ашмянскім ротмістрам Вінцэнтам Хмялеўскім; высьвячаны берасьцейскім біскупам І.-Я. Булгакам у г. Наваградку 27.07.1807; адміністратар царквы ў в. Вітунічы Барысаўскага пав. 22.05.1812 — 1818]. Сыны: Ігнат, Аляксандар, Фелікс; брат Клеменс; усе ўчатырох вучацца ў Полацкай духоўнай семінарыі 03.04.1834.
 
21. Хруцкі Дамінік, † да 17.04.1834. Сьвятар N царквы. Жонка Варвара, * 1798, жыве пры царкве ў в. Кішчына Слабада Барысаўскага пав. 17.04.1834; сыны: Ігнат, * 1808, Аляксандар, * 1823, Фелікс, * 1818, усе ўтрох вучацца ў Полацкай духоўнай семінарыі 17.04.1834; дачка Юзэфа, * 1814.
 
22. Хруцкі Даніла, † 17.03.1822. Сьвятар царквы ў в. Навасёлкі Рагачоўскага пав. 17.03.1822 (нябожчык).
 
23. Хруцкі Ігнат сын Андрэя ( 7), * 1748. Вікары царквы ў в. Сосьніца Полацкага пав. 30.04.1834; удавец 30.04.1834.
 
24. Хруцкі Ігнат, * 1755. Вучыўся ў школе пры Пінскім Лешчанскім кляштары базыльянаў; высьвячаны пінска-тураўскім біскупам Г. Дашковічам-Гарбацкім 15.10.1783; прэзентаваны шамбялянам Яго Каралеўскай Міласьці Антонам Беліковічам 1787; інсталяваны берасьцейскім біскупам І.-Я. Булгакам 03.12.1809; адміністратар [1787 — 02.12.1809] і сьвятар [03.12.1809 — 04.12.1819 царквы ў в. Латыголічы Аршанскага (пасьля Барысаўскага) пав. Жонка Марыяна Патаповіч, * 1762; сыны: Антон, * 1790, на службе ў мясцовага землеўладальніка 04.12.1819, Юстын, * 1793, Васіль, * 1799; дочкі Кацярына (па мужу Краснадубская), * 1795, Агата, * 1801.
 
25. Хруцкі Ігнат, †1782. Сьвятар царквы ў м. Халопенічы Аршанскага пав. 1782].
 
26. Хруцкі Ігнат, в.а. вікарыя царквы ў м. Стары Лепель Полацкага ваяв. 13.09.1782 — 30.11.1782.
 
27. Хруцкі Ігнат, обальскі дэкан 1837].
 
28. Хруцкі Ёсіф сын Васіля, * 1796. Служка царквы ў м. Замошша Дзісенскага пав. 30.04.1834. Жонка Алена, * 1804; дочкі: Агаф’я, * 1829, Юзэфа, * 1831.
 
29. Хруцкі Ёсіф сын Ігната ( 25 ), * 1767. Дзячок царквы ў м. Халопенічы Барысаўскага пав. 12.04.1834.
 
30. Хруцкі Ёсіф сын Яна ( 87 ), * 1786. Адміністратар 1816 і сьвятар 30.04.1834 царквы ў в. Вусьвіца Полацкага пав.; удавец 30.04.1834. Пляменьнік Тэадор Глушанін, * 1808, пераведзены з духоўнага саслоўя ў шляхецкае 30.04.1834.
 
31. Хруцкі Ёсіф, адміністратар царквы ў м. Экімань Полацкага ваяв. 13.05.1776 — 11.03.1780.
 
32. Хруцкі Ёсіф, высьвячаны пінска-тураўскім біскупам Г. Дашковічам-Гарбацкім 04.07.1782; вікары царквы ў м. Вольберавічы Ашмянскага пав. [04.07.1782 — 15.05.1784]; прэзентаваны сынам ашмянскага скарбніка Янам Хмялеўскім 16.05.1784; інсталяваны тытулярным калямінскім біскупам А. Бутрымовічам 07.03.1800; адміністратар [16.05.1784 — 06.03.1800] і сьвятар [07.03.1800 — 11.03.1806 царквы ў в. Вітунічы Менскага (пасьля Барысаўскага) пав.
 
33. Хруцкі Ёсіф, † да 04.08.1777. Сьвятар царквы ў в. Замачак Аршанскага пав. 04.08.1777 (нябожчык).
 
34. Хруцкі Канстанцін сын Аляксандра ( 2 ), * 1814. Дзячок царквы ў м. Халопенічы Барысаўскага пав. 12.04.1834.
 
35. Хруцкі Канстанцін, * 1760, † 1831. Атрымаў хатнюю адукацыю; высьвячаны полацкім архібіскупам І. Лісоўскім 04.04.1792; адміністратар царквы ў в. Лескавічы Віцебскага пав. [25.02.1816 — 1831]; адміністратар царквы ў в. Сітна Полацкага пав. 1831]. Жонка Натальля, * 1772; сыны: Даніла, * 1788, калека, † 1832, Васіль, * 1802, на цывільнай службе 27.04.1834; дочкі: Алена, * 1801, Анеля, * 1805.
 
36. Хруцкі Кірыла, сьвятар царквы ў в. Лісічына Аршанскага пав. 14.01.1781.
 
37. Хруцкі Клеменс, * 1792. З сям’і царкоўнаслужыцеля; дзячок царквы ў в. Заронава Віцебскага пав. 1816; дзячок царквы ў в. Каралёва Віцебскага пав. [1817 — 14.10.1822; дзячок царквы ў в. Пагосьцішча Бабінавіцкага пав. 1834 (былы). Жонка Марцэля, * 1792; дочкі: Марыяна, * 1814, Агрыпіна, * 1818.
 
38. Хруцкі Клеменс, † 1833. Сьвятар царквы Перамяненьня Гасподняга («Спаскай» альбо «Старамескай») у м. Друя Дзісенскага пав. 1833]. Жонка Агаф’я, * 1814; сын Ясон, * 1831.
 
39. Хруцкі Лукаш сын Тамаша, * 05.10.1776, † 1830. Вікары царквы ў в. Стайкі 1820 — 1830]. Сыны: Рыгор, * 01.02.1804, Вікенці, * 05.01.1810, жывуць пры царкве ў в. Забашавічы Барысаўскага пав. 11.04.1834.
 
40. Хруцкі Лявон сын Андрэя ( 7 ), * 1761. З сям’і сьвятара шляхецкага паходжаньня; сьвятар царквы ў в. Сосьніца Полацкага пав. 03.11.1811 — 30.04.1834; удавец 30.04.1834.
 
41. Хруцкі Лявон сын Серафіма ( 61 ), * 1812. Дзячок царквы ў в. Сьвяда Барысаўскага пав. 18.04.1834.
 
42. Хруцкі Лявон сын Сымона ( 65 ), * 1798. Служка царквы ў в. Сьвяда Барысаўскага пав. 1816; дзячок царквы ў в. Валосавічы Барысаўскага пав. 29.04.1834. Жонка Агаф’я, * 1799; сыны: Ёсіф, * 1827, Васіль, * 1829, Адам, * 1831; дочкі: Ганна, * 1825, Алена, * 1830.
 
43. Хруцкі Мартыніян сын Максіма, * 1808. Дзячок царквы ў в. Мядзелена (сёньня не існуе) Віцебскага пав. 27.04.1834. Маці Дар’я, * 1774; брат Ян, * 1814.
 
44. Хруцкі Марцін сын Васіля ( 13 ), * 1810. Панамар царквы ў в. Кішчына Слабада Барысаўскага пав. 17.04.1834. Жонка Юлія, * 1812; дачка Караліна, * 1833.
 
45. Хруцкі Марцін, з сям’і царкоўнаслужыцеля; панамар і в.а. дзячка царквы ў в. Замшына Суражскага пав. 1822.
 
46. Хруцкі Мацей, † да 23.03.1822. Сьвятар царквы ў в. Гадзілавічы Рагачоўскага пав. 23.03.1822 (нябожчык).
 
47. Хруцкі Мацей, адміністратар 11.12.1777 і сьвятар 18.01.1784 царквы ў в. Ігуменава Полацкага ваяв.
 
48. Хруцкі Міхал сын Васіля, * 1814. Панамар царквы ў м. Ушачы Лепельскага пав. 10.05.1834.
 
49. Хруцкі Міхал сын Мацея, * 1784. Дзячок царквы ў в. Манькавічы Дзісенскага пав. 07.05.1834. Жонка Анастасься, * 1784; сыны: Антон, * 1816, Ёсіф, * 1819, Тамаш, * 1821, Фелікс, * 1824, Марцін, * 1826, Фелікс, * 1828.
 
50. Хруцкі Міхал, сьвятар царквы ў в. Малое Гнязьдзілава Ашмянскага (пасьля Барысаўскага) пав. 22.03.1783 — 05.05.1798.
 
51. Хруцкі Напалеон сын Юстына ( 80 ), * 1806. Дзячок царквы ў в. Сьвяда Барысаўскага пав. 29.04.1834. Жонка Петранэля Лянкевіч; дачка Анета.
 
52. Хруцкі Нікіфар сын Пятра ( 58 ), * 1792. Панамар царквы ў в. Навасёлкі Рагачоўскага пав. 23.03.1822. Жонка Марыя, * 1796, з сям’і прыгоннага селяніна; дочкі: Агата, * 1818, Кацярына, * 1820.
 
53. Хруцкі Павел сын Яна, * 1795. Атрымаў хатнюю адукацыю; панамар царквы ў в. Веляшковічы Суражскага пав. 03.11.1811 — 1816; высьвячаны полацкім архібіскупам Я.-Д. Красоўскім 02.02.1820; адміністратар царквы ў в. Стасева Віцебскага пав. [02.02.1820 — 15.10.1822. Жонка Ядвіга, * 1806.
 
54. Хруцкі Павел, сьвятар царквы ў в. Хізаў Рэчыцкага пав. 27.06.1764.
 
55. Хруцкі Пётр сын Міхала ( 50 ), * 1772. Вучыўся ў школе пры Беразьвецкім кляштары базыльянаў; прэзентаваны Глыбоцкім кляштарам кармелітаў босых 1800; высьвячаны і інсталяваны тытулярным калямінскім біскупам А. Бутрымовічам 1800; сьвятар царквы ў в. Малое Гнязьдзілава Барысаўскага пав. [1800 — 28.03.1834. Жонка Юстына, * 1781; сын Антон, * 1816, вучыцца ў сьвецкім вучылішчы 28.03.1834; дочкі: Тэрэза, * 1804, Цырыла, * 1807, Вікторыя, * 1812, Валерыяна, * 1814, Марцыяна, * 1821.
 
56. Хруцкі Пётр сын Яна, * 1783. Вучыўся ў Лаўрышаўскай духоўнай семінарыі; прэзентаваны 11.11.1806; высьвячаны 08.04.1807; адміністратар [08.04.1807 — 24.01.1825 і сьвятар 12.04.1834 царквы ў м. Халопенічы Барысаўскага пав.; сьледчы дэпутат Барысаўскага пав. 01.12.1819. Жонка Альжбета Шалепіна, * 1791, † да 12.04.1834; сыны: Яўхім, * 1809, вучыцца ў Барысаўскай павятовай школе ў м. Халопенічы 01.12.1819, Міхал, * 1811, вучыцца ў Барысаўскай павятовай школе ў м. Халопенічы Барысаўскага пав. 01.12.1819, на цывільнай службе 12.04.1834, Іпаліт, * 1816, на цывільнай службе 12.04.1834, Тамаш, * 1822, вучыцца ў Полацкай духоўнай семінарыі 12.04.1834; дачка Апалонія (Палута), * 1818; брат Лаўрэн, * 1774, «дэфектны і глухі» 12.04.1834; пляменьнік Міхал сын Рыгора (59), * 1800, на цывільнай службе 12.04.1834. Брат Рыгора Хруцкага (59).
 
57. Хруцкі Пётр, † да 24.04.1783. Вікары царквы ў м. Халопенічы Аршанскага пав. 24.04.1783 (нябожчык).
 
58. Хруцкі Пётр, † да 23.03.1822. Дзячок царквы ў в. Навасёлкі Рагачоўскага пав. 23.03.1822 (нябожчык).
 
59. Хруцкі Рыгор сын Яна, † 14.04.1806. Адміністратар царквы ў м. Халопенічы Барысаўскага пав. 05.05.1798 — 14.04.1806]. Сын Міхал, * 1800 (гл. 56). Брат Пятра Хруцкага (56).
 
60. Хруцкі Рыгор сын Яна, * 1750. Сьвятар царквы ў в. Забелы Дрысенскага пав. 1838. Жонка Агаф’я Альшэўская.
 
61. Хруцкі Серафім, * 1771, † 1825. Панамар царквы ў м. Стары Лепель Лепельскага пав. 1816 — 1825].
 
62. Хруцкі Станіслаў сын Дзяніса, * 1781. Дзячок царквы ў в. Грыгаравічы Дзісенскага пав. 03.04.1834. Жонка Ганна, * 1787; сын Ян, * 1817, вучыцца ў Полацкай духоўнай семінарыі [1833 — 03.04.1834; дачка Марцыяна, * 1813.
 
63. Хруцкі Стэфан сын Васіля ( 13 ), * 1800. Дзячок царквы ў в. Кішчына Слабада Барысаўскага пав. 17.04.1834. Жонка Агрыпіна, * 1802; сын Сымон, * 1828.
 
64. Хруцкі Сымон сын Данілы ( 22 ), * 1790. Быў на цывільнай службе ў м. Друцак Магілёўскага пав. у землеўладальніка Богуша 25.02.1822]; пазаштатны служка царквы ў в. Хізаў Рагачоўскага пав. 17.03.1822. Жонка Апалонія, * 1797, з сям’і прыгоннага селяніна; сыны: Рыгор, * 1813, Нікіфар, * 1816; дачка Агата, * 1819.
 
65. Хруцкі Сымон сын Марціна, * 1754, † 1825. Панамар царквы ў в. Валосавічы Барысаўскага пав. 1816 — 1825].
 
66. Хруцкі Сымон сын Міхала, * 1784. Адміністратар царквы ў в. Вялікае Гнязьдзілава Вілейскага пав. 1816 — 16.05.1834; прывёў сваіх парафіянаў да прысягі на вернасьць паўстанцкаму ўраду 1831. Жонка Варвара, * 1786; сыны: Міхал, † 1829, Стэфан, * 1822, вучыцца ў школе пры Будслаўскім кляштары бернардзінцаў 16.05.1834; дочкі: Францішка, * 1819, Агата, * 1824, Тэафіля, * 1826, Юстына, * 1828; сваячка Тэадора Дадэрковіч, * 1804, удава 16.05.1834, Тэадоры сыны: Васіль сын Яна, * 1827, Віктар сын Яна, * 1829.
 
67. Хруцкі Сымон, * 1804. Унук Бенядыкта Хруцкага (10); дзячок царквы ў в. Сьвятое Рагачоўскага пав. 06.07.1822.
 
68. Хруцкі Тамаш сын Амяльяна (Ільлі?), * 1771. Дзячок царквы ў в. Бяльчо Бабруйскага пав. 1816 — 01.05.1834. Жонка Сінклітыя (Клара?), * 1786; сын Андрэй, * 1821; дочкі: Настасься, Праксэда, * 1817, Марыяна, * 1824; пляменьніца Францішка, * 1816.
 
69. Хруцкі Тамаш сын Яна ( 87 ), * 26.05.1782. Атрымаў хатнюю адукацыю; высьвячаны мітрапалітам І. Лісоўскім 14.09.1805; адміністратар царквы ў в. Усая Лепельскага пав. 03.11.1811 — 14.04.1834. Жонка Мінадора дачка Міхала Катырла, * 1786(1789?); сыны: Ян, * 27.01.1810, вучыцца ў гувернёра, рыхтуецца да «вышэйшых класічных навук» 01.07.1822, вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў 14.04.1834, Яўстах-Цімох, * 26.02.1820, вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў 14.04.1834, Андрэй, * 03.11.1829; дочкі: Юстына, * 1812, Агаф’я, * 1814, Ганна, * 1822, Францішка, * 1826.
 
70. Хруцкі Тамаш, сьвятар царквы ў в. Махава Аршанскага (пасьля Быхаўскага) пав. 16.02.1785 (былы).
 
71. Хруцкі Тэадор сын Яна ( 87 ), * 17.05.1792. Дзячок царквы ў в. Вусьвіца Полацкага пав. 1816; панамар царквы ў в. Усая Лепельскага пав. 01.07.1822 — 30.04.1834; нежанаты 30.04.1834.
 
72. Хруцкі Тэадор, сьвятар царквы ў в. Грыгаравічы Сеньненскага пав. 07.10.1828.
 
73. Хруцкі Фартунат сын Юстына ( 80 ), * 1798. Сьвятар царквы ў в. Сьвяда Барысаўскага пав. 29.04.1834 — 1838. Жонка Канстанцыя, * 1807; сыны: Яўстах, * 1823, Францішак, * 1828, Антон, * 1831.
 
74. Хруцкі Фелікс сын Антона, * 1804. Панамар царквы ў в. Ворань Лепельскага пав. 1816 — 18.04.1834. Жонка Сафія, * 1807; дачка Ганна.
 
75. Хруцкі Феліцыян, адміністратар царквы ў м. Акалова Барысаўскага пав. 05.05.1798.
 
76. Хруцкі Феліцыян, атрымаў дазвол на пераход з Полацкай япархіі ў Кіеўска-Віленскую (litteras dimissoriales ад 27.07.1781); вікары царквы ў м. Ільля Менскага пав. 27.07.1781.
 
77. Хруцкі Фларыян, * 1774, † 1826. Дзячок царквы ў м. Залесьсе Дзісенскага пав. 1816 — 1826]. Сыны: Якуб, * 1807, † 1820, Ёсіф, * 1809, † 1825.
 
78. Хруцкі Францішак сын Мацея, * 1789. Дзячок царквы ў в. Прусавічы Барысаўскага пав. 30.04.1834. Жонка Ганна, * 1794; дачка Варвара, * 1828.
 
79. Хруцкі Юры, * 1791. Вучыўся ў парафіяльнай школе пры царкве ў м. Маркава Вілейскага пав. у віленскага сурагатара Андрэя Багінскага; высьвячаны 1816; адміністратар царквы ў в. Залесьсе Ашмянскага пав. [1816 — 19.12.1819. Жонка, * 1800; сын, * 1819; дачка, * 1815.
 
80. Хруцкі Юстын сын Яна, † да 1816. Сьвятар царквы ў в. Сьвяда Барысаўскага пав. 1816 (нябожчык). Жонка Юстына, * 1775; сыны: Фартунат, * 1798, Напалеон, * 1806, Антон, * 1809, вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай Медыка-хірургічнай акадэміі 29.04.1834, «настаўнік Наўгародзкай гімназіі» 1838, Антона жонка Эмілія, * 1812.
 
81. Хруцкі Якуб сын Тэадора, † 1831. Вікары царквы ў м. Чашнікі Лепельскага пав. 1816 — 1831]. Жонка Марыя, * 1784; сыны: Ян, вучыцца ў Полацкай духоўнай семінарыі 04.1834, Дамінік, * 1827; дочкі: Петранэля, * 1817, Сафія, * 1821, Алена, * 1822; брат Тамаш.
 
82. Хруцкі Якуб, * 1791. Атрымаў хатнюю адукацыю; высьвячаны полацкім архібіскупам Я.-Д. Красоўскім 16.01.1822; адміністратар царквы ў в. Шаламеі Рагачоўскага пав. [12.06.1819 — 19.03.1822. Маці Анастасься Юркевіч, * 1772; жонка Ева Радзевіч, * 1803; дачка Сафія, * 1820; брат Рыгор, * 1806; сястра Анастасься, * 1810.
 
83. Хруцкі Якуб, * 1786. Дзячок царквы ў в. Цяпіна Лепельскага пав. 03.11.1811.
 
84. Хруцкі Ян сын Андрэя ( 7 ), атрымаў дазвол на пераход з усходняй часткі Полацкай япархіі ў заходнюю (litteras dimissoriales ад 03.11.1782); в.а. вікарыя царквы ў в. Усьвея Полацкага ваяв. 03.11.1782 — 11.01.1783. Жонка Агата дачка Якуба Шалепіна (v. 18.09.1782, в. Усьвея Полацкага ваяв.)
 
85. Хруцкі Ян сын Андрэя, * 1787. Панамар царквы ў в. Мацеевічы Ігуменскага пав. 1816; «займаецца навучаньнем дзяцей» 01.05.1834. Брат Рыгор, * 1788, выключаны з духоўнага саслоўя 1819.
 
86. Хруцкі Ян сын Гаўрылы ( 18 ), * 1803. Дзячок царквы ў м. Гарадок (Глуск Пагарэлы) Бабруйскага пав. 26.04.1834. Жонка Петранэля, * 1804; сыны: Апанас, * 1826, Людвік, * 1830.
 
87. Хруцкі Ян сын Ёсіфа, * 1740, † 1819. Дзячок царквы ў в. Прудзінкі Дрысенскага пав. 03.11.1811 — 1819]. Жонка Алена Пшчолка; сыны: Ёсіф, * 26.12.1786, Андрэй, * 11.10.1789, Тэадор, * 17.05.1792.
 
88. Хруцкі Ян сын Кандрата, служка царквы ў в. Сьвяда Барысаўскага пав. 1816; «знаходзіцца ў падпарадкаваньні Менскага губернскага праўленьня» 29.04.1834.
 
89. Хруцкі Ян сын Яна, * 1777. Панамар царквы ў в. Сакол Барысаўскага пав. 1816; перайшоў у праваслаўе да 11.04.1834. Брат Юстын, * 1786, перайшоў у праваслаўе да 11.04.1834.
 
90. Хруцкі Ян, адміністратар царквы Перамяненьня Гасподняга ў м. Лагойск Барысаўскага пав. 08.06.1800 (былы).
 
91. Хруцкі Ян, адміністратар царквы ў в. Забор’е Аршанскага (пасьля Сеньненскага) пав. 18.12.1782.
 
92. Хруцкі Ян, в.а. вікарыя царквы ў в. Гілі Аршанскага (пасьля Сеньненскага) пав. 14.02.1784.
 
93. Хруцкі Ян, высьвячаны пінска-тураўскім біскупам Г. Дашковічам-Гарбацкім 28.12.1782; в.а. вікарыя 07.06.1782 і вікары [28.12.1782 — 19.05.1783 царквы ў в. Славені Аршанскага (пасьля Копыскага) пав.
 
94. Хруцкі Ян, вікары царквы ў в. Боркавічы Дрысенскага пав. [06.11.1777.
 
95. Хруцкі Ян, высьвячаны полацкім архібіскупам Я. Смагаржэўскім 1772; прэзентаваны настаяцельніцай Віленскага кляштару бернардзінак Міхалінай Буяльскай на пасаду сьвятара царквы ў м. Новы Лепель Полацкага ваяв. 19.01.1783; прэзента скасавана 1783; прэзентаваны жонкай былога полацкага ваяводы Людвікай Жабай 1805; адміністратар 06.07.1782 — 05.05.1798 і сьвятар [1805 — 16.04.1806 царквы ў в. Сьвяда Аршанскага (пасьля Барысаўскага) пав.
 
96. Хруцкі Ян, прэзентаваны падканцлерам Вялікага Княства Літоўскага Яўхімам Літавор-Храптовічам; сьвятар царквы ў м. Халопенічы Аршанскага пав. [03.03.1783 — 18.01.1786.
 
97. Хруцкі Ян, * 1740. Адміністратар царквы ў в. Таболкі Дрысенскага пав. 03.11.1811.
 
98. Хруцкі Яўхім сын Пятра ( 56 ), * 1809. Вучыўся ў Барысаўскай павятовай школе ў м. Халопенічы 01.12.1819; сьвятар царквы ў в. Машчоны Сеньненскага пав. 12.04.1834.
 
99. Хруцкі Яўхім сын Сымона, * 1807. Адміністратар царквы ў в. Радзіца Барысаўскага пав. 02.04.1834 (былы); вікары царквы сьв. Мікалая ў м. Лагойск Барысаўскага пав. 02.04.1834; сьвятар царквы ў в. Цяпіна Лепельскага пав. 1838. Жонка Аўгусьціна; дачка Камілія Верыкоўская.
 
100. Хруцкі Яўхім, сьвятар царквы ў в. Гілі Аршанскага (пасьля Сеньненскага) пав. 18.11.1780 — 14.02.1784.
 
[1] Archiwum Państwowe w Lublinie (далей APL), z. 95, sp. 143. — Генеральныя візіты цэркваў «Польска-Полацкай» япархіі 1789-1790 гг.; Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (далей НГАБ), ф. 136, воп. 1, спр. 41281. — Пратаколы пасяджэньняў «Польска-Полацкай» духоўнай кансісторыі. 1774-1784 гг.; НГАБ, ф. 3367, воп. 1, спр. 3. — Пратаколы пасяджэньняў «Польска-Полацкай» духоўнай кансісторыі. 1789-1791 гг.
 
[2] Российский государственный исторический архив (далей РГИА), ф. 824, оп. 2, дд. 178-187; НГАБ, ф. 1781, воп. 24, спр. 1410.
 
[3] Lietuvos valštybės istorijos archyvas (далей LVIA), f. 515, ap. 15, bb. 691, 730; НГАБ, ф. 333, воп. 9, спр. 270; ф. 2640, воп. 1, спр. 13, 65.
 
[4] НГАБ, ф. 2512.
 
[5] Лісейчыкаў Д. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720‑1839 гг. — Мінск: Медысонт, 2011. — С. 33.
 
[6] Лісейчыкаў Д. Штодзённае жыццё … — С. 38.
 
[7] Згодна з выдадзенай імператрыцай Кацярынай ІІ «Граматай на правы, вольнасьці і перавагі высакароднага расейскага дваранства» ад 21 красавіка 1785 г. у 6-ую частку радаводных кніг заносіліся старажытныя дваранскія роды, якія вялі свой радавод раней за 1685 г.
 
[8] НГАБ ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 33-46 адв.
 
[9] НГАБ ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 44.
 
[10] НГАБ ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 39 адв.-40.
 
[11] Szymański J. Nauki pomocnicze historii. — Wydanie szóste. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
 
[12] Szymański J. Nauki pomocnicze historii…- S. 75-76.
 
[13] Szymański J. Nauki pomocnicze historii... — S. 75.
 
[14] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 41.
 
[15] Тамсама.
 
[16] Гады жыцьця ўстаноўленыя не з радаводнай справы, а паводле рэвізскіх сказак уніяцкага сьвятарства 1811 — 1834 гг. (НГАБ, ф. 2640, воп. 1, спр. 13, 65).
 
[17] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 42.
 
[18] НГАБ, ф. 2640, воп. 1, спр. 13, арк. 165; спр. 65, арк. 245 адв.-246.
 
[19] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 42 адв.
 
[20] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк 43 адв.
 
[21] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 37, 38.
 
[22] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 38 адв.
 
[23] НГАБ, ф. 2512, воп. 1, спр. 248, арк. 43.
 
[24] РГИА, ф. 1343, оп. 31, дд. 3193-3198.
 
[25] НГАБ, ф. 319, воп. 2, спр. 3436.
 
[26] Пад рускім у тыя часы разумелася ўсё ўсходнеславянскае, і ў першую чаргу тое, што тычылася этнічна беларускіх і ўкраінскіх земляў. З канца ХVII ст. у расейскай гістарыяграфіі з ідэалагічнымі мэтамі пачалося атаесамленьне тэрміна рускі з тэрмінам расейскі, што прывяло да прысабечваньня Расейскай імперыяй усёй спадчыны рускай культуры. У разглядаемы перыяд (кан. ХVIII — пач. XIX стст.) этнаканфесіёнім рускі ўжываўся амаль выключна ў адносінах да ўніятаў, праваслаўе афіцыйна называлася благочестием (нават у польскамоўных крыніцах), а праваслаўныя — благочестивыми.
 
[27] Паводле стану на канец 2012 г. намі сабраны біяграфічныя зьвесткі на 7 тысячаў прадстаўнікоў уніяцкага духавенства XVII — першай трэці XIX стст.
 
[28] НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41281, арк. 232-232 адв.
 
[29] НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41281, арк. 252-253.
 
[30] НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41281, арк. 253.
 
[31] НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41281, арк. 253 адв.
 
[32] Шавельский Г. Последнее возсоединение с православною церковию униатов Белорусской епархии (1833 — 1839 гг.) — СПб: Типография «Сельскаго Вестника», 1910. — С. 249.
 
[33] Шавельский Г. Последнее возсоединение… Приложения. — С. 54-55.
 
[34] Шавельский Г. Последнее возсоединение… Приложения. — С. 55-59.
 
[35] Напрыклад: Іван Хруцкі 1810-1885: Альбом-каталог / Дзярж. маст. музей БССР; аўт.-склад.: І.М. Паньшына, А.К. Рэсіна. — Мн., Беларусь, 1990. — С. 12, 90; Великие художники. — Т. 31. — Иван Фомич Хруцкий. — М., 2010. — С. 18-21.
 
[36] Шавельский Г. Последнее возсоединение… — С. 249.
 
[37] Іван Хруцкі 1810-1885: Альбом-каталог… — С. 90.
 
[38] Напрыклад: Шунейка Я. Хруцкі Іван Фаміч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. — Т. 6. — Кн. 2. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2003. — С. 84-85, а таксама артыкулы аб мастаку ў беларускім, расейскім, польскім і ангельскім варыянтах Вікіпедыі.
 
[39] НГАБ, ф. 2640, воп. 1, спр. 13, арк. 137.
 
[40] НГАБ, ф. 2640, воп. 1, спр. 65, арк. 147 адв.-148.
 
[41] НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41281, арк. 84-84 адв.
 
[42] Тамсама.
 
[43] Тамсама.
 
[44] Іван Хруцкі 1810-1885: Альбом-каталог / Дзярж. маст. музей БССР; аўт.-склад.: І.М. Паньшына, А.К. Рэсіна. — Мн., Беларусь, 1990.
 
[45] Іван Хруцкі 1810-1885: Альбом-каталог… — С. 6. (Варта адзначыць, што ў выданьні «Великие художники. — Т. 31. — Иван Фомич Хруцкий». — М., 2010, аўтар тэксту Н. Усава, зьмест метрычнага запісу перадае правільна).
 
[46] Великие художники… — С. 18, 20.
 
[47] Іван Хруцкі 1810-1885: Альбом-каталог — С. 11.
 
[48] Записки Иосифа, митрополита Литовского. — СПб, 1883. — Т. II. (Выданьне было ажыцьцёўлена пасьля сьмерці аўтара згодна з яго тастаментам на сродкі Імператарскай Акадэміі Навук)
 
[49] Великие художники... — С. 46.
 
[50] Шавельский Г. Последнее возсоединение… — С. 44 а, 156 а, 288 а.
 
[51] Пры складаньні спісу выкарыстаны наступныя крыніцы: APL, z. 95, sp. 143; LVIA, f. 515, ap. 15, bb. 691, 730; НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41281; ф. 333, воп. 9, спр. 270; ф. 1781, воп. 24, спр. 1410; ф. 2512, воп. 1, спр. 248; ф. 2640, воп. 1, спр. 13, 65; ф. 3367, воп. 1, спр. 3; РГИА, ф. 824,оп. 2, дд. 178-187
 
Друкуецца паводле: Лісейчыкаў Дзяніс. Хруцкія: уніяцкі святарскі род полацкай епархіі // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 5. — Мн.: Лімарыус, 2013. — С. 313-327.
 

Дзяніс ЛІСЕЙЧЫКАЎ — беларускі гісторык і архівіст. Кандыдат гістарычных навук (2009). З 2002 працуе ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі, з 2009 году — загадчык аддзела навуковага выкарыстаньня дакументаў і інфармацыі, з 2012 году — намесьнік дырэктара.

Займаецца ўдасканаленьнем НДА да фондаў рэлігійных устаноў, вывучэньнем гісторыі Ўніяцкай Царквы XVI—XIX ст., гісторыі штодзённасьці, генеалогіі, дасьледаваньнямі канфесійных архіваў. Аўтар пяці манаграфіяў.

Гл. таксама:
11.08.2016
Чаму мітрапаліт Павел абрынуўся на царкоўную унію?
26.11.2015
Кніга пра ўніяцкіх сьвятароў Беларусі перададзеная Рымскаму Архірэю
23.04.2015
Лекцыя ў Маладэчна па гісторыі Ўніяцкай Царквы
21.10.2014
Аб нестварэньні Грэка-Каталіцкай Царквы ў 1596 годзе
08.03.2014
Канфесіянальныя “франты”, лініі “культурнага разлому” і “доўгая памяць”