Пошук
Гісторыя Царквы
20.01.2016
Не было б уніяцтва – не было б Беларусі?
 
Размова журналіста Беларускага Радыё Рацыя з дасьледчыкам уніяцтва ў Беларусі, гісторыкам Ярашам Малішэўскім.
 
Беларускі ўніяцкі абраз XVIІІ стагоддзя.
Гаворачы пра канфесійны склад Беларусі, часьцей за ўсё маюць на ўвазе праваслаўных і рыма-каталікоў. Нехта прыгадвае і пратэстантызм, традыцыі якога ў нашай краіне сягаюць у XVI стагоддзе. А вось пра грэка-каталікоў згадак куды менш, хаця гэтая хрысьціянская канфесія яшчэ 250 гадоў таму была ў Беларусі дамінуючай.
 
Якая роля грэка-каталіцкай Царквы ў фармаваньні беларускага этнасу? Чаму ўніяцкая Царква выклікала такую лютую нянавісьць расейскага царызму? Якія персьпектывы ў грэка-каталікоў у цяперашняй Беларусі?
 
Яраш Малішэўскі: Калі б не было ўніяцтва і ўвогуле грэка-каталіцкай Царквы, то і беларусаў бы, напэўна, не існавала. Бо гэта тая канфесія, якая дазволіла нам захавацца, як народу. Уласна кажучы, сутнасьць беларусаў такая і ёсьць: знаходзячыся паміж сьветам каталіцкім і сьветам праваслаўным, заўсёды мы імкнуліся да гэтага самага паяднаньня. Такім сінтэзам праваслаўя і каталіцтва і стала ўніяцкая Царква.
 
Уніяцтва і дало нам найцікавейшыя ўзоры мастацтва, жывапісу, скульптуры, дойлідзтва… Беручы пад увагу тое, што напрыканцы XVIІІ стагоддзя, перад расейскай акупацыяй, каля 80% беларусаў былі ўніятамі, то прыкладна такі ж самы адсотак у нас найкаштоўнейшых, найцікавейшых абразоў, скульптураў, літаратуры… Тыя ж уніяцкія абразы — гэта наш беларускі фальклор. Натуральна, замяшаны і на візантыйскіх традыцыях, і на традыцыях заходнееўрапейскіх. Прытым замяшаны так, што іншым разам глядзіш на той уніяцкі абраз і разумееш — вось яна, сутнасьць беларуса!
 
РР: А ў чым гэтая сутнасьць выяўляецца?
 
Яраш Малішэўскі: Калі гаварыць пра менавіта ўніяцкія абразы, то гэта і не заходняе, і не ўсходняе мастацтва. А менавіта сінтэз, створаны на нашай беларускай глебе. Глядзіш на такі абраз і разумееш, што мастак маляваў яго з нейкага рэальнага чалавека, мо і са свайго знаёмага. Прытым бачыш там рэальныя, пазнавальныя рэчы тых часоў: ручнікі, інтэр’еры, зброю… На адным і тым жа абразе можна сустрэць надпісы і лацінскія, і беларускія, і польскія, і царкоўнаславянскія. Гэта космас, у якім ёсьць усё! І лёс кожнага такога абраза — свая гісторыя, якія я знаходжу і апавядаю.
 
РР: У Заходняй Украіне шмат хто мяркуе, што грэка-каталіцтва — выключна ўкраінская зьява…
 
Яраш Малішэўскі: Такое меркаваньне некаторых нашых украінскіх братоў — ад недасьведчанасьці. Кожны культурны чалавек мусіць ведаць, што беларусы і ўкраінцы зьнітаваныя вельмі шчыльна, у тым ліку і праз Унію. Менавіта ў нас уніяцтва набыло тыя формы, якія прыжыліся ў народзе. Згадайма Ўкраіну. Шматлікія паўстаньні: Хмяльніччына, Гонта, Жалязьняк… Там было вельмі жорсткае міжканфесійнае супрацьстаяньне. Каталікі рэзалі праваслаўных, праваслаўныя забівалі грэка-каталікоў і гэтак далей. Дзясяткамі тысяч. У нас нічога падобнага не існавала.
 
РР: А чаму так?
 
Яраш Малішэўскі: Калі гаварыць вельмі спрошчана, то тут даюцца ў знакі традыцыі і ментальныя асаблівасьці нашых народаў. Паўднёвы — «калі ты ня з намі, ты супраць нас!» і іншы, паўночны, з разуменьнем таго, што «іншы» — ён ня ёсьць тваім ворагам, ён можа быць тваім найлепшым сябрам, але пры гэтым заставацца іншым па веравызнаньні. Калі ва Ўкраіне стагоддзямі прадстаўнікі розных канфесій і рэлігій адзін аднаго рэзалі, душылі, забівалі, стралялі, тапілі, то ў нас такога ніколі не было. Калі, вядома ж, ня браць зьнешніх уплываў. Класічнае беларускае мястэчка, ня кажучы пра вялікі горад, выглядала так: касьцёл, царква, уніяцкая бажніца, пратэстанцкая кірха і сінагога, а іншым разам і мячэць. Прадстаўнікі розных рэлігій і канфесій зазвычай віншавалі адзін аднаго са сьвятамі, а іншым разам нават і сумесна іх сьвяткавалі. І ніякай варажнечы!
 
РР: Аляксандар Герцэн у сваім галоўным творы «Былое і думы» апавядае, як масава пераводзілі беларускіх грэка-каталікоў у маскоўскае праваслаўе: ва ўніяцкую вёску прывозілі салдат, якія ўсіх секлі. Адкуль у расейскага царызму такая нянавісьць да нашых грэка-каталікоў?
 
Яраш Малішэўскі: Калі скласьці такую ўмоўную шкалу, то ўніяцтва акурат і будзе паміж праваслаўем і каталіцтвам. Гэткі сярэдні варыянт. Яго расейскім імперцам было куды прасьцей зьнішчыць. Зьнішчыш грэка-каталікоў, зачысьціш гэтае поле — наступнымі будуць рыма-каталікі.
 
РР: Расейская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхату кананізавала мітрапаліта Літоўскага Язэпа Сямашку, які спрычыніўся да ліквідацыі беларускага ўніяцтва. Як Вы ацэньваеце гэтую гістарычную асобу?
 
Яраш Малішэўскі: Роля Язэпа Сямашкі, насамрэч, страшная. Я б так сказаў, што калі скласьці тройку найстрашнейшых персанажаў нашай гісторыі, якія ня ёсьць прыхаднямі, а маюць менавіта беларускае паходжаньне, то Сямашка ў тую тройку ўваходзіць. Ён паходзіў з нашых земляў, але стаў здраднікам. Найжудасныя пачвары выгадоўваюцца менавіта з «мясцовых кадраў». Чалавек, які быў беларускім грэка-каталіцкім сьвятаром, сьвядома перайшоў на бок акупантаў і вырашыў зьнішчыць сваё. Ніякі акупант так бы не зрабіў, бо менавіта Сямашка ведаў усё з сярэдзіны: псіхалогію народу, усе варункі… Акупанты выдатна разумелі, што лепш за Сямашку ніхто ўніятаў ня зьнішчыць. Таму і далі яму такія паўнамоцтвы. Унія на той момант была канцэнтрацыяй таго, што трымала беларусаў: нацыянальная Царква. У выніку атрымалася, што адна Царква — праваслаўная, то бок маскоўская, а другая — каталіцкая і польская. Прынамсі, на той час.
 
РР: Якія персьпектывы беларускага ўніяцтва ў цяперашняй Беларусі?
 
Яраш Малішэўскі: З цяперашняй уладай ніякіх персьпектываў быць ня можа. Грэка-каталікі нават ня могуць збудаваць свае бажніцы — ім проста не дазваляюць. Але лічу, што ўсе гэтыя перашкоды рана ці позна будуць перадоленыя, бо стрымліваньне абсалютна штучнае. Беларусы яшчэ ў XVI стагоддзі ўсё вынайшлі — нашую нацыянальную Царкву, якая злучыць наш падзелены на праваслаўных і каталікоў народ разам. Уніяцкая, ці грэка-каталіцкая Царква ўзьнікла ў выніку Берасьцейскай уніі ў 1596 годзе, калі праваслаўныя і каталікі Беларусі аднавілі адзінства пры ўмове падпарадкаваньня Папе Рымскаму, але з захаваньнем праваслаўных абрадаў. Унія была гвалтоўна зьліквідаваная ў 1839 годзе, што выклікала масавыя хваляваньні ў Беларусі. Напрыканцы 80-х гадоў мінулага стагоддзя пачалося аднаўленьне ўніяцкіх храмаў. Цяпер ў нашай краіне існуе каля 20 грэка-каталіцкіх парафій.
 
Марцін Война, Беларускае Радыё Рацыя
Гл. таксама:
05.10.2018
Праваслаўныя беларусы — народ без сваёй Царквы
14.10.2016
«Быць сьведкамі Евангельля любові для кожнага чалавека»
11.08.2016
Чаму мітрапаліт Павел абрынуўся на царкоўную унію?
18.01.2016
Кніга пра спробу забойства беларускага народу
21.10.2014
Аб нестварэньні Грэка-Каталіцкай Царквы ў 1596 годзе