Пошук
Сьвятло Ўсходу
15.05.2015
Грэка-каталіцкі сьвятар Зьміцер Грышан: «Мы свабодныя, каб стаць шчасьлівымі!»
 
Чым ёсьць сёньня Ўніяцкая Царква ў Беларусі? Часьцей за ўсё — гэта «нешта памятаю з гісторыі» альбо «а што, яна яшчэ існуе?» Яна існуе і нават функцыянуе, адрадзіўшыся ўжо вось як дваццаць пяць гадоў.
 
Але як бы ў СМІ не намагаліся пісаць пра яе росквіт і ўздым, той факт, што яна юрыдычна не зарэгістраваная ў нашай краіне, накладае адбітак. І тут нават ніхто ня кажа пра немагчымасьць маліцца ў прасторных храмах. У Менску грэка-каталікам намнога прасьцей, чым вернікам у рэгіёнах. У сталіцы зарэгістраваныя чатыры парафіі. У рэгіёнах жа сьвятарам прыходзіцца адстойваць у грамадзтве сваю «нейкую секту», змагацца за права свабодна весьці набажэнствы і служыць вернікам, колькасьць якіх з кожным годам павялічваецца.
 
Душпастыр віцебскіх грэка-католікаў а. Зьміцер Грышан.
У Віцебску душпастырствам грэка-каталікоў займаецца протапрасьвітар айцец Зьміцер Грышан. Калі запытваеш у айца Зьмітра «ці не шкадуеце Вы, што служыце ў Віцебску?», то сьвятар любіць паўтараць: «Я ніколі не чакаў гарантыяў ад Бога». Сапраўды, пражыўшы ў манастыры ў Польшчы не адзін год, ён быў у Віцебску толькі адзін раз. На другі раз ён прыехаў у горад ужо з жонкаю і асабістымі рэчамі для таго, каб служыць. Гэта было чатырнаццаць гадоў таму. Царквы тут ніякай не было. Замест яе месцам маленьня для маладога сьвятара стала хата 1953 году пабудовы. А паствай айца сталі вернікі, якія былі больш скіраваныя на палітычна-апазіцыйную дзейнасьць. Пра тое, як з дапамогай айца Змітра з апазіцыянераў зрабіліся вернікі, як выжывае грэка-каталіцтва і наколькі істотна знаёміць людзей перш не з Царквой, але з Богам, пацікавілася карэспандэнт партала Крыніца.info.
 
— Айцец Зьміцер, чаму менавіта грэка-каталіцтва?
 
— Я проста ЗАКАХАНЫ ва ўсходняю літургію. Зразумела, што для некаторых Унія — гэта найперш нешта патрыятычнае, бо багаслужбы ўсе ідуць на беларускай мове. Я да беларускасьці прыйшоў паступова. Але гэта не было асноўнай прычынай, чаму я тут апынуўся. Натуральна, што самой літургіяй ці нейкімі абрадамі Царкву не збудуеш. Здараліся ў гісторыі такія часы, калі не было, не хапала сьвятароў і храмаў з літургіямі, але Царква жыла. Царква — гэта перадусім Хрыстос, Евангельле. Таму я бы для сябе акрэсьліў Унію як евангелізацыю (прыняцьце Добрай Весткі чалавекам) менавіта ў кантэксьце ўсходняй літургічнай традыцыі.
 
— Дарэчы, існуе меркаваньне, што Ўніяцкая Царква — «сходка» адных нацыяналістаў. Ці можна казаць пра віцебскую царкву як прытулак ня толькі для вернікаў, але і для людзей з нацыяналістычнымі і апазіцыйнымі поглядамі?
 
— Калі я толькі прыехаў служыць у Віцебск, у мяне адбываліся канфлікты з парафіянамі як раз з прычыны неразуменьня царкоўнасьці і беларускасьці. Цяпер у Віцебску ёсьць дзьве афіцыйна зарэгістраваныя парафіі. І другая парафія была зарэгістраваная з прычыны таго, што частка людзей не магла знаходзіцца пад адным дахам з іншымі, бо тыя былі надта палітызаваныя. Час ад часу ўзьнікалі скандалы, знаходзіліся нейкія апазіцыйныя ўлёткі. Парафіяльны дом, набыты на царкоўныя сродкі, стаў выкарыстоўвацца зусім не для рэлігійных мэтаў, а для нейкіх іншых. Дайшло нават да таго, што калі ў парафію далучаўся хтосьці расейскамоўны, то некаторыя «сьвядомыя» маглі ўказваць, на якой мове ён мусіць размаўляць у Царкве. Каб аздаравіць нашую супольнасьць, я загадаў спыніць усялякія палітычныя размовы ў Божым доме.
 
— Ці прыйшло аздараўленьне ў выніку?
 
— Магчыма, я быў досыць аўтарытарным у свой час, але трэба было спыніць нездаровыя адносіны паміж вернікамі ў царкве. Зараз у мяне неадназначнае стаўленьне да людзей так названай «беларускасьці». Для мяне Евангельле стаіць на першым месцы. І часам, мне лягчэй мець справу з веруючым-«маскалём», чым з няверуючым-беларусам. Але сёньня да нас прыходзяць абсалютна розныя людзі — і расейскаскамоўныя, і беларускамоўныя, і ўкраінцы. Таму зараз я магу сказаць дакладна, што, калі кажуць, што нашая Царква напоўнена нацыяналістамі, то гаворка ідзе пра стэрэатып. Грэка-каталікі прыхільна ставяцца да беларускай культуры і мовы. Але гэта не зьяўляецца асноўнай прычынай прыходу людзей да Царквы.
 
— А што Вы можаце сказаць пра перасьлед грэка-каталікоў у Віцебску? Зараз у СМІ перыядычна зьяўляецца інфармацыя пра прыцясьненьне гарадзенскіх уніятаў…
 
— Некаторыя проста выкарыстоўваюць наіўнасьць грэка-каталікоў, каб запалохаць, паставіць іх на месца. Нельга быць наіўным. Мы ведаем, у якім жывем грамадзтве. Трэба быць асьцярожным. У справах гэтага сьвету трэба быць, як казаў Хрыстос, спрытнымі як зьмеі, а ў справах Евангельля — простымі, як галубы. Калі вернікаў будуць перасьледьваць за евангелізацыю, то такіх грэка-каталікоў трэба пахваліць. Калі перасьледуюць за іншую дзейнасьць, якая раздражняе кагосьці пры ўладзе, то тут можна іх толькі пашкадаваць. У нашай парафіі мы таксама можам рабіць сустрэчы, прэзентацыі, але наколькі гэта будзе спрыяць дзейнасьці Грэка-Каталіцкай Царквы? Я мінімаліст у гэтым плане. Для мяне важна займацца евангелізацыяй, катэхізацыяй, малітоўнымі справамі. Зразумела, што калі запрасіць да нас хор ці аркестар, то ў царкву прыйдзе значна больш людзей. Але ці прыйдуць гэтыя людзі да Бога?
 
— А якія адносіны ў вас з мясцовымі ўладамі?
 
— У нас дзяржава — своеасаблівая апякунка. Улады нашыя, як яны заўжды кажуць, «клапоцяцца пра насельніцтва». У тым ліку і да мяне прамаўляюць: «Айцец Зьміцер, будзьце асьцярожныя, мы добра да вас ставімся, але будзьце асьцярожныя». Яны ня надта разумеюць, як функцыянуе Царква, таму часам адносяцца да нас як да партыі ці «клубу па інтэрэсах». Займаючыся парафіяльнымі справамі, я мушу заўсёды рабіць учынкі ня толькі згодна кананічных абавязкаў сьвятара ды вучэньня Царквы, але і згодна сумленьню. Таму ня дзіва, што ўзьнікаюць шурпатасьці. І нашыя стасункі з уладамі я апісаў бы адным словам: ДЗЯКУЙ! Дзякуй, калі ня ўмешваюцца і не перашкаджаюць, і дзякуй, калі дапамагаюць. Хочацца толькі, каб законы былі разумныя і дзейнічалі для ўсіх. А калі яны будуць дзейнічаць для ўсіх — зробяцца разумнымі і справядлівымі. Аднак, калі ДАІ асабіста мне выпісвае штраф за парушэньне, дык тут дзейнасьцю сьвятара не апраўдаешся.
 
— Калі ўзгадваць пра ружы Вашага сьвятарства, то што адразу прыходзіць у галаву?
 
— Безумоўна, гэта само сьвятарства. Я памятаю гэтую незабыўную эйфарыю, калі толькі стаў сьвятаром, калі прыехаў на парафію. Канешне, вялікая ружа для нас усіх — гэта ўладкаваньне парафіяльнага дому – калі паставілі купалы, крыжы, іканастас. Тады адчуваўся сапраўдны провід Божы. У вернікаў быў уздым, бо людзям апроч словаў і зьместу патрэбна яшчэ і вонкавая форма. І ўсё ж такі я яшчэ спадзяюся на стварэньне кананічнай структуры Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Я веру, што ў нас будзе і свой біскуп, і свая япархія.
 
— Ці магчыма гэта?
 
— Гэта і магчыма, і патрбэна. Застаецца толькі пытаньне «чаму не?» І яно для мяне зьяўляецца невытлумачальным. Бо тлумачэньні, што «маскоўскі патрыярх супраць» да мяне не даходзяць. Ці сусед мае ўплываць на тое, з кім я ажанюся або як пастаўлю мэблю ў СВАЁЙ кватэры?
 
— З няйменьнем структуры Царквы, пэўна, зьвязаныя і шыпы сьвятарства?
 
— Так, безумоўна. Негатыўны момант — гэта непрызнаньне нашай царкоўнасьці з боку Апостальскай Сталіцы. Калі нас не прызнаюць і абмяжоўваюць улады ды варожа ставіцца іншая канфесія, то гэта мы ўжо ўспрымаем нармальна і лагічна. Але, калі такое стаўленьне ідзе ад тых, хто нас мусіць падтрымаць, то я такога ніколі не зразумею. Гэтае пытаньне мне вельмі баліць. Калі я станавіўся сьвятаром, здавался, што пройдзе крыху часу і ўсё ўладкуецца. Але гэтае «крыху» трымаецца ўжо фактычна дваццаць пяць гадоў. Становіцца толькі больш парафіяў і сьвятароў, пры тым яны прыходзяць і адыходзяць. Такі стан рэчаў ня кожны гатовы трываць. На жаль, цяпер мы маем ня шмат пакліканьняў.
 
— А ці шмат людзей шукаюць і знаходзяць Бога ў вашай царкве?
 
— Пытаньне колькасьці важна пры арганізацыі латэрэі. А ў нас — Царква. Тут важная якасьць. Да мяне часта зьвяртаюцца людзі з пытаньнямі пра Царкву. Радзей пытаюцца пра Бога. Але адказаць — ня значыць далучыць да парафіі. На духоўныя размовы, катэхезы прыходзяць і праваслаўныя, і рыма-каталікі, і пратэстанты. Некаторыя любяць казаць так: «Вось ён ахрышчаны ў рыма-каталіцтве, значыць ён іх. І хай ходзіць да іх». Дык калі ён іх, тады чаму ён ня можа прыходзіць да нас? Я не прызнаю такога разьмежаваньня. Насуперак юрыдычнаму ўспрыняцьцю, чалавек часта выбірае інтуіцыяй, сэрцам, шукае адносінаў. Былі выпадкі, калі ўжо амаль падрыхтаваныя да споведзі ў нас у парафіі, людзі не знайшлі свайго. Я да такога стаўлюся спакойна. Калі чалавек не гатовы — лепш не націскаць і не хрысьціць. Госпад мае свае шляхі, а нам застаецца толькі паслужыць. Наогул, назіраю такі парадокс. Людзі прыходзяць, шукаючы Бога і Царквы. Але яны ўжо ахрышчаныя. Калі ў старажытнасьці язычнік жадаў хрысьціцца, то трэба было рыхтавацца, а цяпер трэба рыхтаваць людзей ужо пахрышчаных. Вось такая атрымліваецца зусім адваротная дзейнасьць. Здаецца, мы маем мільёны ахрышчаных, але па сутнасьці мы маем мільёны язычнікаў з савецкімі мазгамі і паняцьцямі «свой – чужы» , «правільная — няправільная Царква». Што ж, такую спадчыну нам пакінуў Савецкі Саюз. Часта прыходзяць людзі і ў паніцы пытаюць: «А як паставіць сьвечку?». АЛЕ Ж ЦІ Ў СЬВЕЧЦЫ СПРАВА? СПРАВА Ў ТЫМ, ШТО ХРЫСТОС ПАМЁР ЗА НАС І ЎВАСКРОС. А як сьвечкі ставіць — гэта ўжо дзясятае пытаньне.
 
— Напэўна кожны сьвятар трымаецца нейкіх сваіх прынцыпаў у адносінах да правядзеньня літургіі. Ці ёсьць яны ў Вас?
 
— Я ўжо казаў, што я ў яе ўлюбёны. Але што да ўставу літургічных дзеяў, то я заўжды ставіўся спакойна. Літургія — гэта жыцьцё. А жыцьцё ня ў сіле літары. І НЕ ЛІЧУ, ЯК НЕКАТОРЫЯ, ШТО КАЛІ ВЫКОНВАЦЬ КОЖНУЮ НАПІСАНУЮ ЛІТАРУ Ў ЛІТУРГІІ, ТО ТАДЫ БОГ НАС ЛЕПШ ПАЧУЕ. І канешне ж, я ніколі не рабіў скандал з прычыны таго, што нехта там штосьці няправільна прачытаў ці прасьпяваў. Я люблю і паважаю літургію. Але КАЛІ ЛЮБЛЮ, ТО ІМКНУСЯ І ЗРАЗУМЕЦЬ. Часта ва ўстаўных нормах зьяўляецца рацыянальнасьць, практычны досьвед, часам багаслоўская сымболіка. Павага і разуменьне акрэсьліваюць рамкі свабоды ў літургічным жыцьці. Але трэба памятаць, што галоўны ў літургіі — гэта Хрыстос. І я імкнуся, каб праз служэньне гэта было відавочна.
 
— Айцец Зьміцер, у Менску няма такой практыкі служыць літургію штодзень (гэта ня так — рэд. «Царквы»). Чаму Вы праводзіце багаслужбы і па буднях? Усё роўна на іх Вы часта прыходзіце адзін…
 
— Калі я яшчэ вучыўся ў семінарыі, адзін сьвятар тады сказаў: «Той сьвятар, што служыць толькі па нядзелях, той не сьвятар, а панамар». І гэтае выказваньне надзвычай моцна ўбілася ў маю сьвядомасьць. Але я не магу сказаць, што служыць кожны дзень літургіі — гэта толькі мая патрэба. Час ад часу хтосьці ўсё ж такі прыходзіць на гэтыя службы. Да таго ж, у парафіянаў ёсьць сьвядомасьць, што літургія служыцца кожны дзень. Парафіянін можа працаваць ці сядзець дома, але няхай у сьвядомасьці гэты факт будзе прысутны. Калі я пачынаў служыць, то цэлы год у будзённы дзень ніхто не прыходзіў увогуле. Прыходзіць на літургію штодзень зусім неабавязкова. Але ў нас у царкве ёсьць такая МАГЧЫМАСЬЦЬ. І ёсьць такія людзі, якія сапраўды дбаюць пра сваё духоўнае жыцьцё і яго немагчыма насыціць адной літургіяй на тыдзень. І калі чалавек мае прагу духоўнага разьвіцьця, то ён прыйдзе і на літургію, і на катэхезу, і на біблійную сустрэчу. Чалавек ведае, што ўсе гэтыя магчымасьці ў нас ёсьць. А калі іх ня будзе, зьявяцца апраўданьні кшталту «не хаджу, бо няма». А што я? Мой абавязак — служыць. Канечне, былі гады, калі прыходзіла больш людзей. Але я мяркую так: калі ёсьць магчымасьць і прапанова, будзе і попыт.
 
— Калі Вы прыходзіце на літургію і разумееце, што сёньня зноўку Вы — адзін… Ці пасяляецца сум у Вашай душы?
 
— Ды не, усё нармальна, па-першае, я ж не адзін. Удзельнікі літургіі — гэта і анёлы, і сьвятыя. А што да вернікаў… Раней, калі прыходзіў, сядзеў і думаў: «А можа, хто прыйдзе?» Гляджу — прайшло пяць хвілінаў, дзесяць, пятнаццаць… Але калі прытрымлівацца звычкі чаканьня, то яна абсалютна не дысцыплінуе. Спазьняцца на службу апраўдана толькі па аб’ектыўных прычынах. А то некаторыя, бывае, прыкінуць: «Вось спазьнюся на пятнаццаць хвілінаў і прыйду якраз да чытаньня Евангельля — трэба будзе менш часу стаяць». Таму зараз штодзень служба пачынаецца а 18-й гадзіне. Аднойчы ў касьцёле пачуў жарт: «Сьвятар ёсьць ці сьвятар спазьняецца – гадзіна наступіла — Імша пачынаецца». Ну і зрэшты, мне таксама нельга расслабляцца. Тым больш Еўхарыстыя для сьвятара — сэнс яго існаваньня. Тое ж і ў адносінах з парафіяй. Калі ня будзе парафіі, то няма сэнсу быць сьвятаром.
 
— Ці ёсьць мажлівасьць віцебскім грэка-каталікам займець яшчэ адзін парафіяльны дом?
 
— Мы ніколі не пакідаем думкі ня толькі пра дом але і храм. Улічваючы гістарычную пераемнасьць, ня маем маральнага права забыцца пра незаконна адабраную яшчэ ў ХІХ ст. маёмасьць. Разумею, што сёньня пакуль усталяваць справядлівасьць немагчыма. Але сто гадоў таму наша Царква нават ня марыла пра такое існаваньне, якое маем зараз. Таму можна казаць, што чакаць і спадзявацца — гэта наша спадчына. Аднак гэта не перашкаджае сёньня шукаць рашэньняў як наладзіць парафіяльнае жыцьцё. У некаторых месцах карыстаемся гасьціннасьцю братоў рыма-каталікоў. У Віцебску таксама разглядаем такую магчымасьць, бо патрэба існуе.
 
— Калісьці Вы казалі, што ведалі сьвятара, які ня верыць у Бога… Цікава, ці адчуваеце Вы, што сьвятарства — гэта менавіта Вашае пакліканьне?
 
— Я заўсёды паўтараю і маладым сьвятарам, і семінарыстам, каб ня думалі, што вы зрабілі ласку, калі сталі сьвятаром. Ня думай, што сьвятарства — гэта прапанова ўзьнёслага працаўладкаваньня, якое вырашыць твае праблемы. Ты можаш ня быць сьвятаром. Сьвятарства — гэта не прысуд і не ўзнагарода. І нельга казаць, што няма іншага шляху. Сьвятарства — гэта маё добраахвотнае імкненьне, выбар каб служыць іншым, пры тым, выбар свабоднага чалавека. Што значыць выбар свабоднага чалавека? Бывае, прыходзіць кандыдат і думае, што з дапамогай сьвятарства ён зробіць сабе кар’еру ці заробіць. Маўляў, быў нікім, а стану ўсім. І гэта думкі несвабоднага чалавека. Адна з прыкметаў несвабоды — страх. Такі чалавек зьняволены сваімі комплексамі, ганарлівасьцю. Трэба перш ачысьціць імкненьне верай. У маім жыцьці быў такі момант, калі я пачаў верыць (на другім курсе семінарыі). Калі Ён з усімі сваімі якасьцямі, якія я вывучаў, стаўся для мяне Жывым і Прысутным. І мне перастала быць страшна. Я быў манахам некалькі гадоў. Але ўсё больш разумеў, што манастыр — гэта не маё. Манастыр — гэта добрая, наладжаная сістэма, каб амаль «аўтаматычна» жыць духоўным жыцьцём. Галоўны абавязак манаха — маліцца, спакойна, паводле раскладу і адмысловымі тэкстамі. А ўсё іншае — асабісты час ці праца (у тым ліку душпастырская) — настолькі, каб не парушаць галоўнага. Але я моцна адчуваў пакліканьне, каб ісьці сьведчыць, абвяшчаць Добрую Вестку, ісьці да людзей, язычнікаў (па сутнасьці, якім і сам быў нядаўна), планаваць, будаваць. Спачатку мне было страшна пакідаць манастыр: усё было так звыкла — сябры, малітва, разьмеркаванасьць жыцьця. І стала пытаньне: «А што я буду рабіць далей?». Але калі я насамрэч паверыў у Бога, то перастаў баяцца пакінуць наладжанае жыцьцё, каб пачаць жыць наноў. Знак пакліканьня ня ў тым ШТО рабіць, але ЯК. Раблю не таму што лёгка, але таму, што мне добра ад таго, што проста раблю. Часам думаю, што б я рабіў, калі б раптам перастаў бы служыць сьвятаром? Шмат чаго. Але адно рабіў бы дакладна — працягваў бы давяраць Богу, бо Ён мае план для мяне. А калі я ўдзельнічаю ў гэтым плане, то станаўлюся свабодным чалавекам.
 
— Як жа стаць свабодным?
 
— Я думаю, што ў нашыя часы, сэнс хрысьціянства і заключаецца ў тым, каб шукаць свабоду. Евангельле кажа, што Хрыстос вызваліў нас. Гэта азначае, што Ён вызваліў ад панаваньня граху, сьмерці і д’ябла. Неабходна паверыць, што я цяпер здольны існаваць незалежна ад гэтых рэчаў. Але мы па звычцы працягваем кіравацца страхам перад імі. Мы парушаем запаветы, бо ня маем адвагі іх захоўваць. Мы баімся сьмерці, бо ня верым у вечнае жыцьцё. Мы баімся д’ябла і ідзем на кампрамісы з ім, бо ня верым, што ён — ніхто, нават ня князь, а так, сьмецьце, калі Бог з намі. Але трэба з пакорай прызнаць, што толькі ў Ісусе Хрысьце я магу адважыцца гэта зьдзейсьніць. Чалавек створаны, каб жыць у адносінах, а не ў прывязанасьцях ці залежнасьцях. І толькі так можна зразумець, чаму Бог нас так любіць. Бо любіць — прывілей свабодных. Трэба пытацца не ЯК стаць свабодным, але НАВОШТА. А адказ? Мы — свабодныя, каб стаць шчасьлівымі! ВЕЧНА ШЧАСЬЛІВЫМІ!
 
Вікторыя Чаплева, Крыніца.info.
(Тэкст адрэдагаваны — Рэд. «Царквы»).
Гл. таксама:
06.05.2017
Мітрапаліт Кандрусевіч: няма ніводнай краіны, акрамя Беларусі, дзе замежны сьвятар павінен прасіць ва ўладаў дазвол, каб адслужыць імшу
27.08.2014
Пульс хрысьціянскай Беларусі: пілігрымка Віцебск — Полацак
31.05.2014
Яўген Усошын — ад грузчыка да сьвятара
17.05.2014
Як сын пракурора загаварыў па-беларуску і пачаў маліцца за каралеву
07.02.2013
Апостальскі нунцый: Папа цэніць існаваньне беларускіх грэка-католікаў