Пошук
Сьвятло Ўсходу
21.09.2013
Сьвятар, які сьведчыць любоў да Бога і Бацькаўшчыны
 
Размова ў рэдакцыі «Царквы» з Апостальскім Візітатарам для беларусаў-католікаў у замежжы айцом-мітратам Аляксандрам Надсанам.
 
(Размова мела месца ў Берасьці, 25 траўня 2000 году).
 
— Айцец Аляксандар! Чытачам «Царквы», пэўна, было б цікава, каб Вы напачатку трошкі расказалі пра сябе. Калі Вы сталі ўніятам? Ці гэта быў хрост у маленстве, ці — сьвядомы выбар у дарослым узросьце? Які быў Ваш шлях да сьвятарства?
 
— Уніяцтва — гэта быў сьвядомы выбар, безумоўна. Нарадзіўся я 74 гады таму на Нясьвіжчыне і быў хрышчаны ў праваслаўнай царкве. Вялікай рэлігійнай асьветы ў мяне не было. Калі я пачаў сьвядома цікавіцца верай, калі прыйшоў час і Бог прымусіў мяне задумацца — у мяне быў адзіны выбар — уніяцтва. Найбольшы ўплыў на мяне, калі гаварыць пра таго, хто стаўся прыладай Боскай ласкі для мяне, стаўся айцец Часлаў Сіповіч, пазьней — першы беларускі біскуп ад часоў скасаваньня Уніі ў 1839 годзе. Ён быў пастаўлены біскупам добрым папам Янам XXIII 4 жніўня 1960 году. Гэта быў сьвятар, адметны ад іншых, і вельмі адкрыты чалавек. Вельмі важна было, што ён быў сьвядомым беларусам — з марыянскага кляштару ў Друі. Ён быў яшчэ малады сьвятар, і, як асоба, мяне вельмі ўразіў.
 
Таксама на мяне моцна паўплываў айцец Леў Гарошка, які ўзначальваў Усходне-каталіцкую місію для беларусаў у Францыі і выдаваў там часопіс «Божым шляхам». Гэта быў вельмі працавіты чалавек, які заўсёды, як мог, імкнуўся сьведчыць любоў да Бацькаўшчыны, да Бога. Ён вызначаўся адкрытасьцю да ўсіх як сьвятар Божы незалежна ад веры і нацыянальнасьці. І гэтаму я вучыўся ў гэтых людзей. Да гэтага я такіх людзей не сустракаў. Гэта было для мяне вельмі важна.
 
Разам з многімі беларусамі, якія ваявалі ў арміі Андэрса, у 1946 годзе я апынуўся ў Англіі, дзе далучыўся да беларускіх грэка-каталікоў. Тады некаторыя пачалі будаваць аўтакефальную Беларускую Праваслаўную Царкву. Іншыя, праўда, іх было менш, як і я, пачувалі сябе каталікамі і зрабілі сьвядомы выбар, каб будаваць Грэка-Каталіцкую Царкву. Яна малая, але яна была ад самага пачатку беларуская.
 
Я тады быў яшчэ маладым студэнтам, пайшоў на ўніверсітэт у Лондане, хацеў быць беларускім Эйнштэйнам, матэматыкам вялікім. Але Эйнштэйн з мяне ня выйшаў. Неяк Бог так пакіраваў — ты хочаш адно, а Ён кажа не, ты мусіш рабіць іншае. Так урэшце мяне паклікаў Бог быць сьвятаром.
 
У 1953 годзе я выехаў з Англіі ў Рым для вучобы ў старажытнай Грэцкай калегіі. Магчыма, вы чулі, пры Саветах пісалі, што такі «фашыст Надсан» вучыўся ў Русікуме, як страляць, і іншае глупства. У Рыме сапраўды ёсьць расейская калегія — Русікум,— але я там ніколі ня быў!
 
— Можа, Вы раскажаце пра Грэцкую калегію і Вашую вучобу ў ёй?
 
— Гэта калегія ў Рыме нашага, грэцкага, ці інакш — візантыйскага абраду. Яна была заснавана ў 1576 годзе папам Рыгорам XIII для грэкаў і іншых усходніх нацыяў, сярод якіх былі і беларусы. Пасьля Берасьцейскае Уніі ўсе нашыя выдатныя кіраўнікі Ўніяцкай Царквы вучыліся ў Грэцкай калегіі: мітрапаліты Руцкі, Корсак, Сялява, Календа, архімандрыты Базыльянскага закону. Каля 200 студэнтаў з Беларусі вучыліся ў Грэцкай калегіі ў XVII-XVIII ст. Так што калі я пайшоў у 1953 годзе ў Грэцкую калегію, то такім чынам аднавіў старую традыцыю. Тут я правёў шэсьць гадоў, вельмі шчасьлівых гадоў, калі рыхтаваўся да сьвятарства.
 
Студэнты былі тут розных нацыянальнасьцяў, з усяго Ўсходу: былі грэкі з Грэцыі, італа-албанцы з паўднёвай Італіі, албанцы (яшчэ пакуль камуністы не зусім там усё зьнішчылі), румыны, і было шмат арабаў з Лівану, Сірыі, Егіпту. Што нас усіх там злучыла — усе мы былі каталікі ўсходняга, грэцкага абраду. Так што сьв. Літургія ў нас была на грэцкай мове. Але што мяне тады адразу ўразіла — усе іншыя студэнты ўжо маглі маліцца на сваіх нацыянальных мовах. Новавысьвячаны сьвятар ужо мог маліцца на сваёй роднай мове: румын — на румынскай, а араб з Усходу — на арабскай ці якой іншай. Мне ўжо тады стала крышку крыўдна, чаму мы, беларусы, ня маем сьв. Літургіі, ня можам маліцца і хваліць Бога на роднай мове, а молімся на царкоўна-славянскай мове. Гэта вельмі паважаная мова, вельмі заслужаная для нашай культуры, але ўсё-такі ня наша і не зусім зразумелая. У тыя часы ў мяне нават такая даволі страшная думка паўстала: магчыма, Сьвяты Дух, які раздаваў мовы апосталам на Сёмуху, на беларускую і забыўся зусім. Тады ў мяне зьявілася думка, каб зрабіць пераклады сьвятых тэкстаў, літургічных тэкстаў, малітваў на беларускую мову. Безумоўна, гэта я ня мог рэалізаваць адразу, трэба было вучыцца. Але, скончыўшы навуку, у 1959 годзе я ўзяўся за гэтую працу, якую працягваю аж да сёньняшняга дня.
 
— Якой мовай карысталіся ў калегіі?
 
— Студэнты Грэцкай калегіі размаўлялі паміж сабой на якой хочаш мове, але найчасьцей па-італійску. У калегіі выкладалася ўсё на грэцкай мове, а на ўніверсітэце выкладаньне прадметаў адбывалася на лаціне, па-італійску, па-французску, але ўся літургіка была на грэцкай мове. Дзякуй Богу, што мне тады давялося вучыць гэтыя мовы, інакш бы я шмат страціў для сябе. Гэта сёньня ў нас могуць быць акадэмікі, што ня ведаюць моваў, але яны па-свойму непаўнацэнныя. На Захадзе ж веданьне розных моваў — справа зусім звычайная. Найперш тут даводзіцца пашкадаваць нашых гісторыкаў. Вучоныя павінны ведаць мовы, асабліва лаціну, з якой выйшлі шмат якія еўрапейскія мовы, а на адной расейскай мове шмат не вывучыш. Гэтае няведаньне вельмі абмяжоўвае іх. Дзякуй Богу, што ў часе вайны я атрымаў добрую беларускую адукацыю, апрача багаслоўскай.
 
— Айцец Аляксандар, а якую адукацыю Вы атрымалі ў Беларусі: польскую ці беларускую?
 
— Я нарадзіўся пад польскай акупацыяй у Заходняй Беларусі. Да 1939 году тут беларускай адукацыі ўжо практычна не было. Пад Саветамі адукацыя адразу была толькі па-беларуску. Па-расейску нават ніводнага прадмету не было! Найперш я нядоўга вучыўся ў гімназіі ў Баранавічах, а пасьля — ў Гародзеі (не Гарадзеі — гэта цяпер так скаверкалі), дзе была сярэдняя школа. А ў час нямецкай акупацыі я вучыўся ў Нясьвіжы ў беларускай настаўніцкай семінарыі, якую і скончыў. Там выкладалі ўсе шчырыя беларусы, якія далі нам добрую беларускую аснову. Калі праз усе тыя неспрыяльныя ўмовы і розныя акупацыі, якія перанесла маё пакаленьне, я застаўся беларусам і ёсьць тым, кім цяпер ёсьць, я павінен быць вельмі ўдзячны маім настаўнікам з часоў нямецкай акупацыі. Я быў у такім веку, калі якраз характар маладых людзей фармаваўся. Шмат гаворыцца дрэннага пра гэтых людзей, якія займаліся ў часе нямецкай акупацыі беларускай справай, — калабаранты, здраднікі і г.д. Усё гэта няпраўда! Беларусь не была незалежнай праз доўгія часы, а ўсё ж трэба было рабіць беларускую справу пры кожных абставінах: ці пад польскай акупацыяй, ці раней пад расейскай-імперскай, ці ў Саветах, ці пад немцамі. Яны не былі прыхільнікамі нямецкага ладу, бо тыя ж немцы не далі разьвіцца беларускай вышэйшай асьвеце. Беларусы ж выкарыстоўвалі кожную нагоду, каб рабіць нешта беларускае. Яны зрабілі нам, маладым, такі моцны беларускі ўкол, які застаўся на ўсё жыцьцё. І гэтае пакаленьне пачынала будаваць беларускае жыцьцё на эміграцыі ва ўсім сьвеце.
 
— Калі, у якой царкве Вас высьвяцілі на сьвятара?
 
— Я быў рукапакладзены 23 лістапада 1958 году ў Рыме ў царкве сьвятога Апанаса Вялікага ў Грэцкай калегіі. Біскуп, які мяне высьвяціў, быў з Калабрыі — Ян Мэнэ. Гэта біскуп з грэка-каталіцкай епархіі для італа-албанцаў, што жывуць у Італіі. Тамсама, у Грэцкай калегіі, была мая першая сьв. Літургія, якую я служыў па-грэцку. А для беларусаў першую Літургію я адслужыў, калі вярнуўся ў Англію, у Marian House, недзе ўлетку 1959 году.
 
— Айцец Аляксандар, дзе на эміграцыі былі і сёньня яшчэ застаюцца больш-менш прыкметныя асяродкі беларусаў-уніятаў?
 
— Адразу паўсталі тры вялікія асяродкі: у Лондане, у Парыжы і ў Чыкага. У Лондане паўстаў наш рэлігійны цэнтр з маленькай царкоўкай, дзе мы молімся кожны дзень, раніцай і ўвечары. Цяпер молімся поўнасьцю па-беларуску і, безумоўна, за Беларусь, ад самага пачатку яе заснаваньня. Пры гэтай царкве мы нейкі час мелі маленькую школку-інтэрнат імя сьв. Кірылы Тураўскага для дзяцей беларусаў, што жылі ў Вялікай Брытаніі. Абставіны з цягам часу зьмяніліся — не было каго вучыць — і мы былі вымушаны закрыць яе. Некаторыя вучні бяруць цяпер актыўны ўдзел у беларускім жыцьці.
 
Магчыма, найбольш амбітным нашым праектам была ідэя заснаваньня беларускай бібліятэкі імя Ф. Скарыны. У тыя часы ў нас, у Лондане, тады яшчэ жыў біскуп Часлаў Сіповіч, быў тут вядомы сьвятар, рэлігійны і культурны дзеяч айцец Леў Гарошка, выпускнік беларускай Наваградскай гімназіі перад вайной, калега сусьветна вядомага прафесара Барыса Кіта. Калі а. Леў Гарошка жыў у Лондане, Барыс Кіт быў у нас вельмі частым госьцем. Жыў таксама ў нас айцец Язэп Германовіч — вядомы як паэт Вінцук Адважны. Я меў радасьць амаль 20 гадоў жыць разам з ім і працаваць блізка. І вось аднойчы, пасьля добрага абеду, на прагулцы ў парку разам з біскупам Сіповічам раптам зьявілася думка заснаваць беларускую бібліятэку. Не помню цяпер, хто сказаў гэта — я ці біскуп Сіповіч. Дзякуй Богу, хоць і з вялікімі цяжкасьцямі, аднак нам удалося купіць дом пад бібліятэку побач з нашым царкоўным. Гэта адбылося ў 1970 годзе. Мне давялося быць кіраўніком гэтай бібліятэкі, і яшчэ да гэтага часу я не магу пазбыцца гэтага гонару (сьмяецца — Рэд.). У тым часе ў бібліятэцы было, можа, якіх-небудзь 3-4 тысячы кнігаў, сёньня ж яна мае больш за 20 тысячаў адзінак. Кіруе бібліятэчная рада, у якой ёсьць як беларусы, так і ангельцы-славісты. Мы зьбіраем толькі тыя матэрыялы, якія датычаць Беларусі. Гэта можа быць мова, гісторыя, нешта царкоўнае. Маем арыгінальныя кнігі Францішка Скарыны. Мы зьбіраем усе рукапісныя матэрыялы і дакументы адносна Беларусі. Асабліва ў нас багатая цяпер калекцыя дакументаў з гісторыі беларускай Царквы XX стагоддзя, а таксама гісторыя беларускай эміграцыі. Многія пісьменьнікі, кампазітары аддалі нам свае архівы. Мы маем вялікія музычныя архівы, прыкладам, Куліковіча і Равенскага. Мы купілі на аўкцыёне ў Лондане вельмі цікавы ўнікальны беларускі рукапіс, зроблены беларускім біскупам Тодарам Скуміновічам, які, калі паехаў у Рым, зрабіў тэкст Літургіі Яна Залатавуснага з перакладам на лацінскую мову і даў яго беларускім базыльянам, што былі ў царкве сьв. Сяргея і Вакха ў Рыме. Напэўна, калі на Літургію да іх прыходзілі італійскія біскупы лацінскага абраду, ім давалі тэкст на лаціне. У апошні час, недзе ў 1997 годзе, нам удалося купіць аж пяць кніг Скарыны, а таксама чэшскую Біблію 1506 году, якой карыстаўся пры перакладах Скарына. Мала хто яе мае, гэтай кнігі няма нават у Брытанскай бібліятэцы ў Лондане. У нашым цэнтры ў Лондане вельмі шмат матэрыялаў, якія чакаюць сваіх дасьледчыкаў.
 
Сёньня ў Лондане ёсьць беларускія студэнты. Нам трэба выхоўваць нашую моладзь, і ня толькі філолагаў, гісторыкаў, але і багасловаў. У Беларусі багаслоўскае навукі яшчэ 10 гадоў таму зусім не існавала. Цяпер падымаецца, але ж вельмі павольна. І вось я вырашыў таксама ўзяць на сябе цяжар, можа, ня вельмі абдумана (сьмяецца — Рэд.), каб даць, прынамсі, некалькім студэнтам добрую, салідную багаслоўскую асьвету на Захадзе. Неабавязкова для хлапцоў, якія могуць стаць сьвятарамі, дай Бог, бо яны вельмі патрэбныя, але таксама і для дзяўчатаў. Дзяўчаты ня могуць быць сьвятарамі, але могуць быць тэолагамі, настаўнікамі-катэхізатарамі.
 
У Парыжы цяпер, на жаль, няма сьвятара. Там ёсьць невялікае памяшканьне з каплічкай, і мне прыходзіцца езьдзіць з Лондану ў Парыж і назад. Сёньня гэта ня так цяжка — у Еўропе няма межаў: прыйшоў, купіў білет, сеў на цягнік і прыехаў. Праблемы няма. Але абслугоўваць мне прыходзіцца аж дзьве краіны — Англію і Францыю, і гэта складана.
 
— Як часта Вы бываеце ў Парыжы і служыце Літургію там?
 
— Раз на месяц. Цяпер не магу болей — састарэў ужо.
 
— У Бельгіі сёньня шмат новых эмігрантаў з Беларусі. Ці езьдзіце Вы да іх?
 
— Ну чаму, у Бельгіі таксама бываю. Беларусаў сапраўдных, на жаль, там вельмі мала, больш «рускоязычных». Умоўная іхная беларускасьць...
 
— А дзе яшчэ сёньня ёсьць ўніяты?
 
— У Амерыцы, у Чыкага. Там ёсьць царква, ёсьць сьвятар-амерыканец, час ад часу даязджаю і я. Яе будавалі, каб гэта было ўсё беларускае. У Амерыцы, напрыклад, можна сустрэць уніятаў з Дэлятычаў (у міжваенны час тут была ўніяцкая парафія). Помню, прыязджаю ў Амерыку — там быў зьезд беларусаў — ляціць да мяне такі маленькі чалавек: «Айцец, Вы — уніят? Я — уніят з Дэлятычаў! Калі служба будзе?..» Вядомая беларуская паэтка Натальля Арсеньева была ўніяткай адданай. Ужо будучы ў сталым веку, у пілігрымкі езьдзіла да памятнага Крыжа, пастаўленага беларусамі ў Канадзе... У іншых краінах уніятаў зусім мала. Паміраюць, старэюць многія...
 
— Чаму цэнтр жыцьця беларускіх уніятаў на эміграцыі паўстаў менавіта ў Англіі? Чаму не ў каталіцкіх краінах — Францыі, дзе быў моцны асяродак на чале з а. Л.Гарошкам, які выдаваў часопіс «Божым шляхам», не ў Рыме, у Італіі, дзе было шмат жаўнераў-беларусаў з арміі Андэрса, чаму ня ў Бельгіі ў Лювэне, дзе вучылася шмат беларусаў у слынным каталіцкім універсітэце, а ў пераважна пратэстанцкай Англіі?
 
— У Італіі беларусы былі часова: пакуль была вайна, там апынулася нямала беларусаў, а потым яны амаль усе эмігравалі, многія ў Англію. У тым ліку і а. Часлаў Сіповіч, які раней вучыўся ў Рыме і быў там у 1940 годзе высьвячаны на сьвятара. У 1947 годзе ён прыехаў у Лондан і залажыў там беларускую каталіцкую місію ўсходняга абраду з царквой Пятра і Паўла.
 
Падобна адбылося і ў Нямеччыне. Амаль усе беларусы, што знаходзіліся ў лагерах для перамешчаных асобаў, зьехалі ў Амерыку, Канаду, Аўстралію і іншыя краіны. У Лювэне ў Бельгіі былі пераважна беларусы-студэнты. Праз нейкі час яны скончылі вучобу ды таксама разьехаліся. У еўрапейскіх краінах, Францыі і Бельгіі, былі тады горшыя ўмовы для існаваньня, цяжэйшай была эканамічная і матэрыяльная сітуацыя. І таму ў гэтых краінах проста не было персьпектывы. У Англіі было лепей, там ужо былі пэўныя ўмовы. Да таго ж у Англіі таксама ёсьць католікі. У Лондане ёсьць Каталіцкі місіянерскі інстытут, дзе навучаюцца студэнты на бакалаўраў багаслоўя. Там забясьпечаны дастаткова высокі ўзровень выкладаньня.
 
— Менавіта ў гэтым місіянерскім інстытуце вучацца студэнты-беларусы, якім Вы дапамагаеце атрымаць багаслоўскую адукацыю?
 
— Так, сапраўды, там вучыцца некалькі чалавек з Беларусі, але таксама ў Лювэне ў Бельгіі. Я спадзяюся, яны атрымаюць добрыя веды, асабліва ў старажытных мовах — грэцкай, лацінскай, габрэйскай. Для багасловаў веданьне моваў вельмі важнае.
 
— Што Вы думаеце адносна розных перакладаў Сьвятога Пісьма на беларускую мову, якімі сёньня карыстаюцца вернікі ў Беларусі? Існуе зроблены яшчэ да вайны пераклад баптысцкага сьвятара з Берасьця Лукаша Дзекуць-Малея, які быў скарэктаваны Антонам Луцкевічам, кс. Вінцэнта Гадлеўскага, сучасныя пераклады Васіля Сёмухі, кс. Уладзіслава Чарняўскага, Анатоля Клышкі, пераклады, зробленыя праваслаўнымі. Які з іх Вам асабіста падаецца больш удалым, больш дакладным?
 
— Карыстацца беларускімі перакладамі вернікам, безумоўна, можна. Але, на жаль, усе гэтыя пераклады маюць свае хібы. Добра, безумоўна, што гэтыя пераклады ёсьць. Яны запаўняюць пэўныя патрэбы вернікаў. Лепшы за іншыя для мяне пераклад Анатоля Клышкі. Але пераклад Сьвятога Пісьма абавязкова павінен рабіцца з арыгінальнай мовы...
Маю надзею, што мае студэнты атрымаюць добрую адукацыю і змогуць зрабіць гэтую неабходную працу якасна, бо будуць мець добрую багаслоўскую і моўную падрыхтоўку.
 
— Поўнага перакладу Бібліі на беларускую мову мы ня маем, апрача перакладу эміграцыйнага дзеяча Янкі Станкевіча?
 
— Янка Станкевіч ня ведаў добра ні грэцкай, ні габрэйскай, ні нават лацінскай мовы. Яго пераклады трошкі падпраўляў габрэй Ліпкін, які ведаў мову. Але беларуская мова ў Станкевіча вельмі дзіўная...
 
— Ужо мінула дзесяць гадоў з часу адраджэньня Уніі ў Беларусі. Ваш погляд на гэты перыяд у разьвіцьці нашай Царквы? Якія былі спадзяваньні тады, калі Вы першы раз прыехалі на Бацькаўшчыну? У чым Вы бачыце карані праблемаў нашай Царквы?
 
— Я тады ні на што не спадзяваўся. Можна толькі дзякаваць Госпаду Богу за тое, што маем сёньня. Крышку сумна, бо можна было і лепш разьвіцца. Тады пачынаўся час экуменізму і некаторыя ў Рыме са зьдзіўленьнем пазіралі на адраджэньне нашай Царквы. І гэтае асьцярожнае стаўленьне да нас прытармазіла нашае разьвіцьцё. Нават у каталіцкіх колах ёсьць тыя, хто дрэнна зразумеў экуменізм і лічыць, што мы перашкаджаем у кантактах з праваслаўнымі.
 
Іншая прычына цяжкасьцяў — не надта прыхільнае стаўленьне ўладаў, нават пры Шушкевічы. У нас няма храмаў. Царкву сьв. Язэпа ў Менску нам так і не перадалі, хоць рашэньне ўладаў пра гэта і было. Там па-ранейшаму архіў.
 
Я цешуся, што нягледзячы на ўсе абставіны ідэя Уніі прыжылася ў Беларусі, хоць і з вялікімі цяжкасьцямі. Добра, што наша Царква ўсё ж жыве і паціху разьвіваецца.
 
Адна з вострых нашых праблемаў — адсутнасьць сьвятароў. Яе ня вырашыць хутка. І ёсьць яшчэ шмат праблемаў.
 
— Як Вы глядзіце на вопыт міжваеннай Уніі, калі ўніяцкімі сьвятарамі станавіліся сьвятары лацінскага абраду ці былыя праваслаўныя?
 
— Безумоўна, на кожны выпадак трэба глядзець індывідуальна. Але я ня думаю, што тады ўсё было добра прадумана і падрыхтавана. Перадусім уся акцыя неауніі была скіравана не на Беларусь, але на Расею. Беларусь была толькі калідорам на Расею. У неауніі быў найперш расейскі зьмест, пачынаючы ад літургічнай вопраткі сьвятароў. І вялікага даверу ў заходнебеларускім грамадзтве яна не займела. Да таго ж было мала сьвятароў-беларусаў. Як толькі прыйшоў 1939 год, амаль усе тыя сьвятары — ці з праваслаўя, ці з лаціньнікаў-бірытуалістаў, што працавалі ў рэчышчы неауніі,— зьніклі ці зьехалі з Беларусі. Засталіся тыя, што былі верныя беларусам,— фактычна толькі Неманцэвіч, Аношка ды Гарошка.
 
— Ці сапраўды можна лічыць 1939 год пачаткам існаваньня Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы як самастойнай памеснай Царквы? Быў утвораны Беларускі Экзархат...
 
— Так, гэта мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі зрабіў. Цікава, што да вайны мітрапаліту Шаптыцкаму польскімі ўладамі забаронена было ўмешвацца ў жыцьцё іншых епархіяў, дзе былі ўніяты. Нават на Валыні ён ня меў юрысдыкцыі, толькі на Галічыне. Для Валыні і Палесься быў Апостальскі візітатар біскуп Мікалай Чарнецкі. Але ўсе ўніяцкія сьвятары былі пад лацінскімі біскупамі-палякамі, якія ў большасьці толькі цярпелі Унію. Хіба толькі пакуль быў біскуп 3ыгмунт Лазінскі... Мікалай Чарнецкі фактычна ня меў ніякай улады над сьвятарамі. Таму справа неауніі была даволі штучнай. Харбін, Альбярцін, Эстонія — усё гэта рабілася выключна з разьлікам на Расею, і беларусы фактычна ігнараваліся. У нас шмат гаворыцца пра марыянаў у справе Уніі. Але і марыяне не пасьпелі зрабіць нічога ў Беларусі. Усе іхнія выхаванцы паехалі ў Харбін. Маладых студэнтаў-беларусаў, якім так хацелася працаваць для Беларусі, накіроўвалі на расейскія місіі. Такія марыяне, як Тамаш Падзява і інш., яны ж і дня ў Беларусі не былі! Нават Часлава Сіповіча, які вучыўся тады ў Рыме ў Русікуме, рыхтавалі для Харбіна — вайна перашкодзіла.
 
— У чым ёсьць адметнасьць беларускай візантыйскай традыцыі? Чым яна розьніцца ад маскоўскай, украінскай, грэцкай, чым розьніцца ад той традыцыі, што ёсьць у сучаснай Праваслаўнай Царкве ў Беларусі?
 
— Трэба прыглядзецца ў ХVII-ХVIII стагоддзе. Там нашыя карані. Шмат чаго з таго ў нас зьнікла. Стрыжань жа ва ўсіх традыцыяў той самы. Узяць грэцкі тэкст нашай візантыйскай сьв. Літургіі — гэта будзе аднолькавае. Вонкавыя абалонкі ў нас могуць крышку мяняцца, але ўнутры — усё тое самае.
 
— Вы згадалі пра неабходнасьць прыглядацца ў ХVІІ-ХVІІІ стагоддзе. Але ж тады была лацінізацыя Ўніяцкай Царквы. Да яе, дарэчы, многія беларусы ставяцца з сімпатыяй, як да свайго, роднага, уласна беларускага. Але ў той жа час лацінізацыя як быццам асуджаецца. Сёньня сярод вернікаў шмат дыскусіяў пра тое, на што нам арыентавацца...
 
— Я не хачу казаць пра нейкую сваю пазіцыю дакладна, бо адраджэньне Царквы яшчэ толькі пачынаецца. А тое, што разважаеце, што ёсьць такія дыскусіі,— гэта добра. Я думаю, трэба ісьці да XVII стагоддзя і шукаць сваё. Я не кажу, што трэба браць усё, трэба рабіць скідку на XXI стагоддзе. Мы ня можам рабіць усё тое, што было ў Царкве тады. Але Царква — гэта абрад. Я ня ведаю — гэта добра для мяне ці дрэнна, але я маскоўскага абраду ня знаю, я яго ніколі сьпецыяльна не вывучаў. Я выхаваны на грэцкай традыцыі, якая, я лічу, значна бліжэй да нашай аўтэнтычнай традыцыі. Я бачыў мельхітаў-арабаў, якія моляцца на арабскай мове, але яны таксама маюць візантыйскі абрад. Італа-албанцаў у Калабрыі бачыў. І яны маюць сваё, але ўсё, тым ня менш, падобнае да грэцкага. У славакаў у служэбніках сёньня ёсьць адрозьненьні. Імі былі зроблены некаторыя зьмены, на якія ў нашай Царкве, я думаю, мы ня можам пайсьці.
 
Што такое лацінізацыя і што — нелацінізацыя? Лацінізацыяй часта называюць тое, што ёй ня ёсьць. Скажам, узяць амбоны. Усе лічаць, што гэта лацінізацыя. Але амбоны прыйшлі з Грэцыі, засталіся ў праваслаўных грэцкіх храмах!
 
Я думаю, што калі ідзе дыскусія вакол Царквы — гэта ёсьць здаровая рэч. Тады ўсе змогуць выказаць свае думкі. Але апошняе слова павінна быць за біскупамі. Нашая Царква яшчэ маленькая, незавершаная — трэба дачакацца, калі зьявяцца свае біскупы ў Беларусі, будзе Сінод сьвятароў, калі будзе трошкі болей людзей, якія здабылі літургічную асьвету — тады можна будзе гаварыць больш грунтоўна і прымаць неабходныя рашэньні. Тады будуць прааналізаваны ўсе традыцыі, усе магчымасьці. Патрэбны гістарычныя досьледы. Які, скажам, быў абрад на нашых землях у ХVІІ стагоддзі, да Замойскага сіноду? Ён ня быў ніканаўскі, як у Расеі. У праваслаўных і ўніятаў пры мітрапаліце Магіле былі адныя служэбнікі. Ніканаўская рэформа ніколі не прымалася ў нас, наш абрад фармаваўся самастойна ў сваіх абставінах. Таму маскоўскі абрад — гэта ня наш абрад, нам яго сілаю накінулі пасьля скасаваньня Уніі!
 
— Лацінская літургія пасьля II Ватыканскага Сабору ў значнай ступені была рэфармавана з мэтаю, каб зрабіць яе больш зразумелай для людзей. Ці бачыце Вы неабходнасьць нейкіх падобных зьменаў у візантыйскай літургіі?
 
— Вазьміце Грэцкую Праваслаўную Царкву: там ужо царскія дзьверы не зачыняюць, каб людзі бачылі сьвятыя Дары. Некаторыя літаніі скарацілі ды іншае. Думаю, правільна, калі чытаньне Апостала і Евангельля адбываецца тварам да народу, гэтак лепей. Ёсьць асобныя малітвы, якія, на мой погляд, можна апусьціць, бо яны перарываюць нармальны ход набажэнства. Прыкладам, пасьля словаў асьвячэньня перад эпіклезай ёсьць малітва-трапар «Господи, иже Пресвятого Духа», яна зусім не патрэбная! Гэта штучная ўстаўка пазьнейшага паходжаньня.
 
— Айцец Аляксандар, Вашыя пераклады літургічных тэкстаў на беларускую мову многія ацэньваюць вельмі высока ў параўнаньні з аналагічнымі, якія робяцца праваслаўнымі, як мясцовымі, так і тымі, што на эміграцыі. Ці шмат яшчэ трэба перакласьці?
 
— Я думаю, што самыя важныя літургічныя тэксты ўжо перакладзены. Цяпер я бы хацеў выдаць малітоўнік, крыху таўсьцейшы за той, што мы маем, старонак на чатырыста-пяцьсот, каб мець там тэксты сьв. Літургіі, зьменныя часткі, крыху псальмаў, прыватных малітваў і інш., каб мець усё гэта разам. Мною перакладзены псальмы, я цяпер іх аддаў сьпецыялісткам для перагляду, яны іх адкарэктуюць, і, я думаю, будзем мець іх ужо да канца гэтага году.
 
— Айцец Аляксандар! У інтэрвью «Нашай Ніве» Вы згадалі, што цяпер працуеце над кнігай па гісторыі Царквы. Можа, скажаце пра яе?
 
— Так, сапраўды я распачаў такую працу. Але пакуль я не хацеў бы гаварыць пра гэта, бо праца яшчэ ня зроблена.
 
— Што б Вы хацелі перадаць ці пажадаць нашым чытачам, беларускім грэка-католікам?
 
— Хацеў бы пажадаць, каб расьлі ў ласцы Божай, былі вернымі сваёй Царкве і Бацькаўшчыне. Вельмі важна, каб былі актыўнымі вернікамі, дапамагалі сваім сьвятарам, бо сьвятару аднаму цяжка. Паміж сьвятарамі і вернікамі павінен быць добры і сталы кантакт. Гэта вельмі важна! Трэба маліцца, каб у нас было болей сьвятароў, каб былі сьвятарскія пакліканьні сярод моладзі.
 
Гутарыў Ігар Бараноўскі
 
“Царква”, № 2 (25), 2000, с. 8-9; № 3 (26), 2000, с. 8-9.
Гл. таксама:
06.03.2017
Веру, што Скарына быў у Венецыі і шмат чаму тут навучыўся — італьянскі прафесар
01.11.2014
Прэзентацыя кнігі Аляксандра Надсана — пісьменьніка і сьвятара — адбылася ў Менску
11.09.2014
Кнігу выбраных твораў айца Аляксандра Надсана прэзентавалі ў Горадні
29.08.2014
Беларускі грэка-каталіцкі біскуп Чэслаў Сіповіч. Да 100-годдзя з дня нараджэньня
08.08.2011
Айцец Аляксандар Надсан: Скарынаўская бібліятэка павінна зрабіцца беларускім аналагам Гётэ-інстытута